Triangulacja w badaniach: rodzaje i jak ją zastosować

Triangulacja to badanie jednego problemu z kilku stron: za pomocą różnych źródeł danych, metod, badaczy albo teorii. Wyniki uzyskane każdą z tych dróg zestawiasz potem ze sobą i sprawdzasz, gdzie są zgodne, gdzie się uzupełniają, a gdzie sobie przeczą.

Czym jest triangulacja?

Nazwa pochodzi z miernictwa, w którym położenie punktu wyznacza się z dwóch znanych punktów. Do nauk społecznych ideę badania tego samego zjawiska kilkoma metodami wprowadzili w 1959 r. Donald Campbell i Donald Fiske, żeby doskonalić pomiar. Upowszechnił ją Norman K. Denzin w The Research Act (1970; wyd. 2 1978, wyd. 3 1989). Historię pojęcia omawia po polsku Danuta Urbaniak-Zając w artykule o łączeniu badań ilościowych i jakościowych (Przegląd Badań Edukacyjnych, 2018).

Obszernie pisze o triangulacji Uwe Flick w przetłumaczonej na polski Jakości w badaniach jakościowych (PWN 2011): poświęca jej kilka rozdziałów, od rodzajów triangulacji po łączenie badań jakościowych i ilościowych. Krzysztof Konecki omawia triangulację w badaniach terenowych w osobnym rozdziale Studiów z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana (PWN 2000).

W definicji triangulacji kluczowe jest słowo „jednego”. Triangulacja nie polega na zebraniu jak największej ilości danych, tylko na skierowaniu kilku sposobów badania na to samo pytanie i porównaniu, co pokazuje każdy z nich. Sam Denzin w haśle o triangulacji w The Blackwell Encyclopedia of Sociology (2015) wymienia znalezienie wspólnego przedmiotu analizy jako pierwszy problem, który trzeba rozwiązać w takim badaniu.

Rodzaje triangulacji według Denzina

Denzin wyróżnia cztery podstawowe rodzaje triangulacji, a Flick omawia je w osobnych podrozdziałach jako triangulację danych, badaczy, teorii i metod. Połączenie kilku rodzajów w jednym badaniu Denzin nazywa triangulacją wielokrotną.

Triangulacja w obrębie metody łączy różne odmiany jednego sposobu zbierania danych. Flick pokazuje ją na przykładzie wywiadu epizodycznego, który łączy opowieści o konkretnych sytuacjach z pytaniami o to, jak rozmówca definiuje pojęcia. Triangulacja między metodami łączy różne sposoby, np. ankietę, wywiad i obserwację.

Uwaga na słowo „metoda”. W polskim rozdziale metodologicznym ankieta i wywiad są zwykle technikami w ramach metody sondażu diagnostycznego, jak wyjaśnia poradnik o metodach badawczych. W literaturze o triangulacji „metoda” znaczy szerzej sposób zbierania danych, więc ankieta i wywiad pogłębiony to w sensie Denzina dwie metody, nawet jeśli w rozdziale metodologicznym nazywasz je technikami. Napisz wprost, w jakim znaczeniu używasz tego słowa.

W pracy dyplomowej najłatwiej o triangulację danych i metod. Triangulacja badaczy wymaga drugiej osoby, która ma prawo zobaczyć twoje dane. Triangulacja teorii wymaga pokazania, co widać dzięki każdej z teorii, a czego nie widać.

Po co triangulacja: zbieżność, uzupełnienie i rozbieżność

Breitmayer, Ayres i Knafl w artykule Triangulation in qualitative research: evaluation of completeness and confirmation purposes (1993) rozróżniają dwa cele triangulacji:

• Potwierdzenie, czyli zbieżność. Sprawdzasz, czy różne źródła prowadzą do tego samego wniosku. Jeśli ankieta i wywiady pokazują to samo, jest mniej prawdopodobne, że wynik jest tylko efektem jednej techniki.
• Kompletność, czyli uzupełnienie. Każde źródło pokazuje inną stronę zjawiska. Ankieta mówi, jak często coś się dzieje, a wywiady, jak badani to rozumieją.

Autorzy zauważają, że wielu badaczy deklaruje triangulację, ale nie pokazuje, co wniosła do potwierdzenia lub kompletności danych. Dlatego cel ustal z góry, najlepiej osobno dla każdego problemu szczegółowego, i w wynikach pokaż, co z niego wyszło.

Trzeci przypadek to rozbieżność, gdy źródła sobie przeczą. To nie porażka badania, tylko wynik, który trzeba wyjaśnić. Denzin pisze, że rozbieżnych wyników należy się spodziewać, bo każda metoda pokazuje inny wycinek rzeczywistości. Urbaniak-Zając opisuje dwie funkcje triangulacji: pierwotną, czyli sprawdzanie trafności przez szukanie zbieżności, i nowszą, czyli wielostronne poznanie przedmiotu badań. W tym drugim ujęciu różnice „nie są już traktowane jako wskaźnik błędu, lecz wyraz wieloaspektowej rzeczywistości”. Zanim jednak uznasz rozbieżność za wynik, sprawdź, czy nie wynika z błędu, np. z pytania, które respondenci zrozumieli inaczej, niż zakładasz.

Triangulacja a badania mieszane

Triangulacja to nie to samo co badania mieszane (ang. mixed methods). Badania mieszane zawsze łączą podejście ilościowe i jakościowe. Triangulacja może być w całości jakościowa, np. wywiady, obserwacja i dokumenty, a w studium przypadku łączenie źródeł należy do samej metody. Jeśli ankieta i wywiady dotyczą tego samego problemu, traktujesz je na równi i porównujesz ich wyniki, prowadzisz jednocześnie badania mieszane i triangulację metod.

Nie każde połączenie ankiety i wywiadów jest jednak triangulacją. Urbaniak-Zając przywołuje za Flickiem pięć uzasadnień łączenia badań jakościowych i ilościowych w jednym studium: sprawdzanie wyników różnymi metodami, czyli właśnie triangulację, wzajemne uzupełnianie się wyników, wykorzystanie wyników jednej metody do zbudowania drugiej, np. wywiadów do ułożenia ankiety, wyjaśnianie sprzeczności w wynikach i poszerzenie zakresu badania. Sabine Caillaud i Uwe Flick (2017) piszą wprost, że wywiady eksploracyjne, które służą do przygotowania ankiety, nie są triangulacją, bo obie metody nie są traktowane na równi. Opisz je wtedy jako etap budowy narzędzia.

Urbaniak-Zając zwraca też uwagę, że w badaniach mieszanych wyniki trzeba integrować, a nie tylko zestawiać obok siebie, i że po polsku właściwsze jest określenie „badania mieszane” niż „metody mieszane”.

Czy triangulacja jest konieczna w pracy dyplomowej?

Nie ma ogólnej zasady, która by jej wymagała. Czy oczekuje jej twój wydział albo promotor, sprawdź w wytycznych do pracy i zapytaj promotora. W pracy opartej na jednej ankiecie triangulacji często nie ma i nie musi być. Każde dodatkowe źródło to więcej pracy: zbieranie danych, zgody, transkrypcja i analiza. Jedna metoda zastosowana starannie jest lepsza niż trzy potraktowane pobieżnie.

Skromna triangulacja jest zwykle możliwa: wywiady z dwiema grupami osób zamiast z jedną, analiza dokumentów, które regulują badaną sytuację, albo kilka wywiadów po ankiecie o ten sam problem. Nie dopisuj jej jednak po fakcie. Urbaniak-Zając przyznaje, że planując własne badanie z ankietą i wywiadami, nie myślała o triangulacji, a gdyby chciała przedstawić się jako „w pełni racjonalna badaczka”, mogłaby po fakcie napisać, że połączyła metody w celu triangulacji. Jeśli nie stosujesz triangulacji, opisz inne sposoby dbania o jakość, np. przejrzysty opis analizy, cytaty z odniesieniem i przypadki, które nie pasują do kategorii. Przykłady podaje poradnik o badaniach jakościowych.

Jak zastosować triangulację krok po kroku

1. 1

   Zacznij od problemów badawczych

   Przy każdym problemie szczegółowym zapisz, czy potrzebujesz więcej niż jednego źródła. Triangulacja dotyczy konkretnego pytania, a nie całej pracy naraz.
2. 2

   Ustal cel

   Potwierdzenie, uzupełnienie czy jedno i drugie? Od celu zależy, jakich danych potrzebujesz i jak je porównasz.
3. 3

   Dobierz źródła do tego samego pytania

   Każde źródło musi mówić coś o tym samym zjawisku, np. ankieta i wywiady o roli dziennika elektronicznego w kontaktach z rodzicami.
4. 4

   Zaplanuj kolejność i dobór

   Zdecyduj, czy wywiady będą przed ankietą, czy po niej, i kogo do nich zaprosisz, np. respondentów, którzy zgodzili się na rozmowę.
5. 5

   Analizuj każde źródło osobno

   Najpierw opracuj ankietę i zakoduj wywiady, każde według własnych reguł, a dopiero potem je porównuj.
6. 6

   Zestaw wyniki w tabeli

   Temat w wierszu, źródła w kolumnach i ostatnia kolumna z interpretacją: zbieżność, uzupełnienie albo rozbieżność.
7. 7

   Wyjaśnij rozbieżności i opisz triangulację

   Sprawdź, czy różnica wynika z metody, grupy czy czasu. W rozdziale metodologicznym nazwij rodzaj triangulacji i jej cel, a tabelę pokaż promotorowi.

Triangulację planujesz już przy formułowaniu problemów badawczych: dopisana dopiero przy wynikach często kończy się dwoma rozdziałami, które się do siebie nie odnoszą.

Przygotowanie danych: ankiety, transkrypcje i dokumenty

Źródła da się porównać tylko wtedy, gdy każde jest opracowane starannie i wiadomo, skąd pochodzi każda informacja. W praktyce oznacza to:

• Ankiety: nadaj każdemu kwestionariuszowi numer, np. R12, wprowadź odpowiedzi według jednego klucza kodowego i zapisz, które stwierdzenia na skali są odwrócone (zob. poradnik o skali Likerta).
• Wywiady: przepisz według tych samych zasad transkrypcji, z kodem wywiadu (W1, W2…), pseudonimami i znacznikami czasu.
• Dokumenty: zapisz autora, datę i status dokumentu, a z dokumentacji wewnętrznej korzystaj tylko za zgodą instytucji (zob. poradnik o analizie treści).
• Powiązanie źródeł: jeśli zestawiasz ankietę i wywiad tej samej osoby, połącz je kodem (R12 = W3), a listę, która łączy kody z nazwiskami, przechowuj osobno. Napisz w informacji o badaniu, że odpowiedzi z ankiety zostaną zestawione z wywiadem.

Wywiady opracowujesz najdłużej, a w triangulacji wracasz do nich wiele razy, porównując je z wynikami ankiety. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadów w Spirelight: dostajesz wersję roboczą z podziałem na mówców i znacznikiem czasu przy każdej wypowiedzi, poprawiasz ją, słuchając nagrania, i nadajesz mówcom pseudonimy przed zestawieniem z innymi źródłami.

Przykład fikcyjny: ankieta i wywiady o dzienniku elektronicznym

Przykład kontynuuje fikcyjną pracę licencjacką Zuzanny o współpracy wychowawców klas IV–VIII z rodzicami uczniów. Problem szczegółowy 4 Zuzanna bada dwiema technikami: ankietą, którą wypełniło 46 wychowawców, i ośmioma wywiadami pogłębionymi z osobami wybranymi spośród nich.

Tabela pokazuje wszystkie trzy przypadki. Zuzanna nie rozstrzyga rozbieżności na korzyść jednego źródła: obie perspektywy trafiają do wyników, a różnicę tłumaczy tym, o co pytała każda technika. Wnioski dotyczą 46 badanych i ośmiu rozmów, a nie wszystkich wychowawców.

Krytyka triangulacji i jej granice

Denzin przedstawiał początkowo triangulację jako sposób sprawdzania trafności: wyniki zgodne w różnych metodach miały być bardziej wiarygodne. To ujęcie spotkało się z krytyką. Nigel i Jane Fielding (Linking Data, 1986), jak streszcza ich Denzin, przekonywali, że triangulacja metod nie musi zwiększać trafności, a teorie i metody warto łączyć ostrożnie i celowo, żeby poszerzyć lub pogłębić analizę, a nie po to, by dojść do „obiektywnej” prawdy.

Flick w artykule z 1992 r. zapytał, czy triangulacja jest strategią walidacji, czy jej alternatywą. Caillaud i Flick podsumowują, że triangulację postrzega się dziś mniej jako sposób walidacji, a bardziej jako jej alternatywę, która pozwala szeroko i głęboko zrozumieć badane zjawisko. Każda metoda ujmuje je po swojemu, więc rozbieżnych wyników nie uznaje się za błędne, tylko interpretuje w świetle założeń poszczególnych metod. Podobnie ujmuje to w nowszych tekstach sam Denzin.

Polski przykład opisuje artykuł Paradoksalny efekt triangulacji? (Hornowska i in., 2012), który przywołuje Urbaniak-Zając. Wyniki standaryzowanego inwentarza różniły się tam od wywiadów z rodzicami i od ich dzienniczków. Triangulacja, która miała zwiększyć trafność badań, w istocie ją podważyła. Dla Urbaniak-Zając taka rozbieżność nie była zaskoczeniem. W swojej pracy pamiętaj więc, że:

• Zbieżność nie jest dowodem. Dwie metody, które mają ten sam słaby punkt, mogą się zgadzać i obie się mylić.
• Różne metody nie zbierają tego samego. W ankiecie badani deklarują, w wywiadzie opowiadają o sytuacjach. Różnica może wynikać z metody, więc omów ją, zanim uznasz ją za wynik.
• Samo słowo nic nie znaczy. Liczy się zestawienie źródeł w wynikach, a nie zdanie o triangulacji w rozdziale metodologicznym.
• Każde źródło to dodatkowe obowiązki: więcej zgód, danych osobowych do ochrony i czasu na analizę.