Triangulatie in onderzoek: vier soorten en hoe je het toepast

Triangulatie betekent dat je één onderzoeksvraag vanuit meer dan één invalshoek bekijkt: met verschillende bronnen, methoden, onderzoekers of theorieën. Wijzen de uitkomsten dezelfde kant op, dan staat je conclusie steviger. Spreken ze elkaar tegen, dan leer je iets over je onderwerp wat je met één bron had gemist.

Wat is triangulatie?

Letterlijk betekent triangulatie ‘driehoeksmeting’, zoals Nel Verhoeven het vertaalt in Wat is onderzoek? (2022). Bij een driehoeksmeting bepaal je de plek van een punt door het vanaf twee bekende punten te meten. Verhoeven omschrijft triangulatie als ‘de hoofdvraag in je onderzoek aanpakken met meerdere onderzoeksmethoden’ en schrijft dat het wordt gebruikt om de kwaliteit van onderzoek te verhogen.

Methoden combineren is de bekendste vorm, maar niet de enige. Je kunt ook verschillende groepen respondenten spreken, met twee onderzoekers dezelfde data analyseren of je data vanuit twee theorieën bekijken. Triangulatie kan helemaal binnen kwalitatief onderzoek blijven, zoals interviews naast een focusgroep. Combineer je kwalitatieve en kwantitatieve methoden, dan spreek je van mixed methods. Verhoeven noemt dat een bijzondere vorm van triangulatie.

De vier soorten triangulatie van Denzin

De Amerikaanse socioloog Norman Denzin werkte het begrip uit in The Research Act. Dat boek verscheen in 1970; de laatste herziene druk, de derde, is van 1989. Denzin onderscheidt vier soorten triangulatie. Carter e.a. zetten ze op een rij in een kort artikel in het tijdschrift Oncology Nursing Forum (2014):

Methodentriangulatie kan binnen één methode, bijvoorbeeld een vragenlijst met open en gesloten vragen over hetzelfde begrip, of tussen methoden, zoals interviews naast observatie. In een kwalitatieve scriptie liggen datatriangulatie en methodentriangulatie tussen methoden het meest voor de hand, en vaak combineer je ze: wie bewoners interviewt en daarnaast een focusgroep houdt met leden van een bewonerscommissie, gebruikt twee methoden én twee groepen.

Waarom trianguleren: convergentie of volledigheid?

Triangulatie kan twee doelen dienen. Breitmayer, Ayres en Knafl onderscheiden die in hun artikel Triangulation in qualitative research: evaluation of completeness and confirmation purposes (1993):

• Convergentie (bevestiging): je kijkt of verschillende bronnen tot dezelfde uitkomst leiden. Zeggen interviews, een focusgroep en documenten hetzelfde, dan is het minder waarschijnlijk dat je conclusie het gevolg is van één methode of één groep. Zo draagt triangulatie bij aan de geloofwaardigheid van je onderzoek, een begrip dat je terugvindt in de gids over validiteit en betrouwbaarheid.
• Volledigheid: elke bron laat een ander deel van het verschijnsel zien. Documenten vertellen wat er officieel is besloten, interviews hoe mensen het hebben ervaren. Samen geven ze een vollediger beeld dan elk afzonderlijk.

Volgens Breitmayer e.a. laten veel onderzoekers die zeggen dat ze hebben getrianguleerd niet zien wat het opleverde, voor bevestiging of voor volledigheid. Kies daarom vooraf welk doel je nastreeft, per deelvraag als dat nodig is, en laat in je resultaten zien waar de bronnen overeenkomen, waar ze elkaar aanvullen en waar ze botsen.

Is triangulatie verplicht in een scriptie?

Nee, er is geen algemene regel die triangulatie voorschrijft. Of jouw opleiding het verwacht, staat in je scriptiehandleiding of op het beoordelingsformulier; vind je het daar niet, vraag het dan je begeleider. Een scriptie heeft een beperkte omvang, dus kies liever één methode die je goed uitvoert dan drie die je half uitwerkt.

Een bescheiden vorm is vaak goed haalbaar. Je kunt twee groepen respondenten spreken in plaats van één, bestaande documenten naast je interviews leggen of je codes bespreken met je begeleider. Trianguleer je niet, schrijf dan in je methodesectie hoe je op een andere manier aan de kwaliteit van je onderzoek hebt gewerkt.

Triangulatie toepassen in zes stappen

1. 1

   Bepaal je doel

   Wil je uitkomsten bevestigen, een vollediger beeld krijgen of allebei? Leg het per deelvraag vast, want het bepaalt welke bronnen je nodig hebt.
2. 2

   Kies bronnen die over hetzelfde gaan

   Elke bron moet iets kunnen zeggen over hetzelfde verschijnsel. Een document over een besluit en interviews over de ervaring met dat besluit passen bij elkaar.
3. 3

   Plan de volgorde

   Lees documenten bij voorkeur eerst, zodat je topiclijst er scherper van wordt. Een focusgroep aan het eind kan voorlopige thema’s uit je interviews op de proef stellen.
4. 4

   Analyseer elke bron eerst apart

   Codeer elke bron op zich, waar het kan met dezelfde codeboom. Zo zie je wat elke bron zegt voordat je ze vergelijkt.
5. 5

   Leg de bronnen naast elkaar

   Maak een triangulatiematrix: per thema een kolom per bron en een kolom met je conclusie. Noteer overal of de bronnen elkaar bevestigen, aanvullen of tegenspreken.
6. 6

   Verantwoord het in je methodesectie

   Noem welke soorten triangulatie je gebruikte, waarom en wat het opleverde. Beschrijf ook waar de bronnen botsten en hoe je dat verklaart.

Interviews, focusgroep en documenten uitwerken

Bronnen naast elkaar leggen kan pas als ze zijn uitgewerkt. Werk interviews en focusgroep met dezelfde transcriptieregels uit, zodat verschillen uit je data komen en niet uit je manier van uitwerken. Bij een focusgroep is de interactie je data, dus je moet weten wie wat zegt. Noteer tijdens het gesprek in steekwoorden wie er aan het woord is; dat helpt je later bij het controleren van de sprekers. Van documenten noteer je de titel, de maker en de datum, en je vervangt namen van privépersonen door pseudoniemen.

Check eerst de regels van je onderwijsinstelling: een stem maakt deelnemers herkenbaar, en Spirelight biedt geen verwerkersovereenkomst aan. Mag het van je instelling, dan kun je je interviews en je focusgroep uitwerken in één project. Je krijgt een concept met sprekers en tijdcodes, dat je verbetert terwijl je meeluistert. Waar deelnemers door elkaar praten, wordt een transcript onvollediger, dus luister die passages extra goed terug. Documenten als pdf of Word-bestand voeg je aan hetzelfde project toe, en je codeert alle bronnen met dezelfde codes.

Kritiek en valkuilen

Triangulatie is geen garantie voor een goed onderzoek. Nigel en Jane Fielding zijn in Linking Data (1986) kritisch over de naïeve aanname dat het gebruik van meerdere methoden vanzelf tot valide resultaten leidt. Ze pleiten voor een systematische kijk op de aannames achter je onderzoeksopzet en voor zorgvuldigheid in hoe je methoden aansluiten bij de logica van die opzet. Let op deze vier valkuilen:

• Triangulatie als etiket. Je noemt het in je methodesectie, maar laat in je resultaten niet zien wat elke bron toevoegde.
• Bronnen die iets anders meten. In een focusgroep hoor je wat mensen in een groep willen zeggen, in een interview wat ze onder vier ogen vertellen. Een verschil kan dus uit de methode komen. Bespreek dat voordat je het als bevinding brengt.
• Tegenspraak wegpoetsen. Spreken bronnen elkaar tegen, dan is dat geen mislukking. Zoek een verklaring en maak die onderdeel van je resultaten.
• Te veel willen. Drie methoden kosten drie keer voorbereiding, uitwerking en analyse. Begin klein en breid alleen uit als je vraag erom vraagt.

Verzonnen voorbeeld: interviews, een focusgroep en documenten

Het onderzoek, de bronnen en de citaten hieronder zijn verzonnen. Ze laten zien hoe een triangulatiematrix in een scriptie werkt.

De tegenspraak in de eerste rij is de interessantste bevinding van Sem. Met alleen documenten of alleen de commissie had hij geconcludeerd dat de inspraak goed geregeld was. Juist doordat hij de bronnen naast elkaar legde, zag hij dat ‘bewoners’ in het raadsbesluit iets anders betekent dan voor de bewoners zelf.