Coderen in kwalitatief onderzoek: open, axiaal en selectief coderen met een codeboom

Coderen is het toekennen van korte labels (codes) aan fragmenten uit je interviews of andere kwalitatieve gegevens. Een code vat samen waar een fragment over gaat of wat het betekent. Door je codes te vergelijken, samen te voegen en te ordenen in een codeboom maak je van honderden pagina’s transcript een analyse die je onderzoeksvraag beantwoordt.

Wat is een code?

Een code is een woord of korte zin die je aan een tekstfragment koppelt. Het fragment kan een zin zijn, een paar regels of een heel antwoord. Geeft een student de uitspraak ‘ik durf mijn docent niet te mailen’ de code ‘drempel om hulp te vragen’, dan legt ze vast wat het fragment voor haar vraag betekent. Hetzelfde fragment kan meer dan één code krijgen.

Codes hebben twee functies. Ze maken je materiaal doorzoekbaar, omdat je alle fragmenten met dezelfde code naast elkaar kunt leggen. En ze zijn de eerste stap van je interpretatie: door te benoemen wat je ziet, ga je al analyseren. Coderen is dus geen administratie die aan de analyse voorafgaat, maar een deel van de analyse zelf.

Inductief en deductief coderen

Voordat je begint, kies je hoe je codes ontstaan. Bij inductief coderen vertrek je vanuit je data. Je leest het transcript zonder vaste lijst en bedenkt codes bij wat je tegenkomt. Dat past bij een verkennende vraag of een onderwerp waarover weinig bekend is.

Bij deductief coderen begin je met begrippen uit de theorie. Je operationaliseert ze vooraf tot codes en zoekt in je transcripten naar fragmenten die erbij horen. Dat past als je een bestaand model wilt toepassen of toetsen. Boeije en Bleijenbergh beschrijven in Analyseren in kwalitatief onderzoek (2023) beide routes. De inductieve route heet bij hen de onderzoeksslang en werkt van beneden naar boven, vanuit de gegevens. De deductieve route heet de onderzoeksliaan en loopt van boven naar beneden, vanuit begrippen die je vooraf operationaliseert.

Veel scripties combineren beide: je start met een paar codes uit je theoretisch kader en voegt nieuwe codes toe voor wat je niet had verwacht. Beschrijf die keuze in je methodesectie.

Open, axiaal en selectief coderen

De indeling in drie fasen komt uit de grounded theory. Anselm Strauss en Juliet Corbin beschreven open, axiaal en selectief coderen in Basics of Qualitative Research (1990); de meest recente, vierde druk verscheen als Corbin en Strauss (2015). Het Nederlandse handboek van Boeije en Bleijenbergh (2023) behandelt dezelfde drie fasen, uitgelegd voor studenten. Je kunt de fasen ook gebruiken als je geen grounded theory doet.

1. 1

   Open coderen: labelen wat je ziet

   Je leest je transcripten regel voor regel en geeft elk relevant fragment een code. Je blijft dicht bij de tekst en legt nog geen structuur aan. Aan het eind van deze fase heb je vaak een lange lijst codes, met overlap en dubbelingen.
2. 2

   Axiaal coderen: ordenen en verbinden

   Je vergelijkt je codes, voegt dubbele codes samen en brengt hoofdcodes met subcodes aan. Bij Strauss en Corbin gaat deze fase vooral over verbanden: onder welke omstandigheden een verschijnsel optreedt, wat mensen doen en wat daarvan de gevolgen zijn. Het resultaat is een geordende codeboom.
3. 3

   Selectief coderen: de kern vinden

   Je zoekt de samenhang tussen je hoofdcodes en bepaalt welke kernbegrippen je onderzoeksvraag beantwoorden. Soms is dat één centrale categorie waar de rest omheen ligt. Je leest je data opnieuw met die kern in gedachten en codeert gericht bij.

De fasen lopen in de praktijk door elkaar. Je codeert het vijfde interview open terwijl je de eerste vier al axiaal ordent, en in de selectieve fase kan een nieuw interview je codeboom nog veranderen.

Codeboom en codeerschema: het verschil

Twee woorden die in scripties vaak door elkaar lopen, zijn de codeboom en het codeerschema. Ze vullen elkaar aan: de codeboom laat de structuur van je analyse zien, het codeerschema legt vast wat elke code betekent.

Hoeveel codes genoeg is, ligt niet vast. Na het open coderen heb je er vaak veel, en dat hoort zo. Na het axiaal coderen moet je codeboom overzichtelijk zijn: elke hoofdcode heeft een duidelijke betekenis en hangt samen met je onderzoeksvraag. Codes die maar één keer voorkomen en niets toevoegen, voeg je samen of schrap je. Een codeboom die je zelf niet meer kunt overzien, helpt je niet bij het schrijven.

Labelen: zo kies je goede codes

De kwaliteit van je analyse begint bij je labels. Deze vuistregels helpen:

• Kort en specifiek. ‘Twijfel over studiekeuze’ zegt meer dan ‘studie’. Een code van één woord is meestal een onderwerp, geen betekenis.
• In vivo waar het kan. Een treffende uitspraak van een respondent, zoals ‘overleven tot de vakantie’, kan zelf een code zijn. Markeer zo’n in-vivocode, bijvoorbeeld met ‘(in vivo)’ achter de naam, zodat je weet dat de woorden van de respondent zijn.
• Beschrijvend én interpreterend. In de open fase beschrijf je wat er staat. Later voeg je codes toe die zeggen wat het betekent, zoals ‘jezelf verkopen’.
• Schrijf een definitie zodra een code vaker voorkomt. Dan weet je over drie weken nog wat je met ‘regelzucht’ bedoelde.

Houd naast je codes memo’s bij: korte notities over wat je opvalt, welke codes op elkaar lijken en welke vragen een fragment oproept. Boeije en Bleijenbergh (2023) noemen memo’s het ‘scharnier tussen denken en doen’. In je memo’s ontstaan vaak de verbanden die je in de axiale en selectieve fase uitwerkt.

Coderen gaat sneller als je in het transcript zelf werkt en alle fragmenten per code kunt terugzien. Check eerst de regels van je onderwijsinstelling: een stem maakt deelnemers herkenbaar, en Spirelight biedt geen verwerkersovereenkomst aan. Mag het van je instelling, dan kun je je interviews uitwerken en codes direct in je transcript zetten. Je maakt een lijst met codes, elk met een naam en een kleur, selecteert een fragment en kent een code toe met een sneltoets. Het codeoverzicht zet alle gecodeerde fragmenten in één tabel, die je kunt filteren en als CSV exporteren. Hoofd- en subcodes, definities en voorbeelden houd je in een apart document bij; Spirelight codeert niets automatisch en berekent geen overeenstemming tussen codeurs. De editor is voorlopig in het Engels.

Consequent coderen, alleen of met z’n tweeën

Omdat coderen interpreteren is, vragen beoordelaars vaak of een ander tot dezelfde codes zou komen. Codeer je met een codeerschema, dan kun je dat toetsen met een tweede codeur, bijvoorbeeld een medestudent, in overleg met je begeleider. Zo pak je dat aan:

• Geef de tweede codeur je codeerschema en een deel van je gepseudonimiseerde transcripten, bijvoorbeeld twee interviews. Check vooraf of je informatiebrief toestaat dat iemand anders ze inziet.
• Codeer allebei onafhankelijk, zonder elkaars codes te zien.
• Vergelijk per fragment en bespreek elke afwijking. Vaak blijkt een definitie te vaag of overlappen twee codes.
• Scherp je codeerschema aan en codeer de rest consequent met de nieuwe versie.

De overeenstemming kun je ook berekenen, als percentage of met Cohens kappa. Welke waarde voldoende is, verschilt per handboek en per opleiding; vraag je begeleider wat hij of zij verwacht. Codeer je alleen, codeer dan na een paar weken een interview opnieuw en vergelijk dat met je eerste versie.

Niet elke methode vraagt om zo’n toets. In de reflexieve thematische analyse van Braun en Clarke geldt coderen als interpretatie zonder één goede uitkomst. Daar bespreek je je codes met je begeleider om je analyse te verdiepen, niet om overeenstemming te meten.

Coderen verantwoorden in je methodesectie

Een beoordelaar kan je analyse alleen volgen als je laat zien hoe je hebt gecodeerd. Beschrijf in je methodesectie in een paar alinea’s:

• of je inductief, deductief of op beide manieren codeerde, en waarom dat bij je onderzoeksvraag past;
• welke fasen je doorliep en hoe vaak je je codes hebt herzien;
• hoe je consequent codeerde: met een codeerschema, een tweede codeur of een gesprek met je begeleider;
• welke software je gebruikte, of dat je met de hand codeerde.

Zet je codeboom en codeerschema in de bijlage en verwijs ernaar. Bespreek in je resultaten niet elke code, maar orden je tekst langs je hoofdcodes of kernbegrippen. Citaten laten zien waar een code vandaan komt; je eigen tekst legt uit wat het betekent.

Verzonnen voorbeeld: van fragment tot codeboom

Het fragment en de codes hieronder zijn verzonnen. Ze komen uit een scriptie met de vraag: Hoe ervaren eerstejaarsstudenten het zoeken naar een studentenkamer? De student codeert inductief.

De open codes blijven dicht bij het fragment, de codeboom brengt orde aan en de kern zegt wat het geheel betekent. Zet in je scriptie bij elk citaat het interview en de tijdcode, zodat een lezer het fragment kan terugvinden.