Theoretisch kader schrijven: zo bouw je het op (met voorbeeld)

Een theoretisch kader is het deel van je scriptie waarin je uitlegt vanuit welke theorieën en begrippen je je onderzoeksvraag bekijkt. Je kiest de theorieën die bij je vraag passen, definieert je kernbegrippen en laat zien welke verwachtingen of aandachtspunten daaruit volgen. Zo verbindt het kader je probleemstelling met je methode en je analyse.

Wat is een theoretisch kader?

Piet Verschuren en Hans Doorewaard noemen het theoretisch kader in Het ontwerpen van een onderzoek (2021) je onderzoeksoptiek: ‘de bril waarmee je naar het gekozen vraagstuk of probleem kijkt’. Soms is dat een kant-en-klare theorie die je tijdens je literatuurstudie vindt. Vaak stel je zelf een kader samen dat op jouw onderzoek is afgestemd, door verschillende theorieën met elkaar in verband te brengen. Een veelgebruikte vorm om zo’n kader weer te geven is een conceptueel model: een schema met de oorzaken en eventueel de gevolgen van het verschijnsel dat je onderzoekt.

Baarda e.a. wijzen er in het Basisboek kwalitatief onderzoek (2021) op dat je een onderzoek meestal niet blanco begint: je hebt al ideeën over mogelijke verbanden, en dat geheel van ideeën noemen zij een theorie. Vaak hebben anderen ook al over je onderwerp nagedacht. In je theoretisch kader maak je die ideeën expliciet, zodat een lezer ziet waarom je bepaalde vragen stelt en op bepaalde dingen let.

Theoretisch kader, literatuuronderzoek en probleemstelling

Drie onderdelen van je scriptie lopen in de praktijk vaak door elkaar. Zo verhouden ze zich tot elkaar:

Het verschil tussen literatuuronderzoek en theoretisch kader is het lastigst. Baarda e.a. (2021) noemen literatuuronderzoek ook wel bronnenonderzoek en stellen er drie vragen bij: hebben andere onderzoekers al theorieën ontwikkeld op jouw terrein, wat voor opzet gebruiken zij voor vergelijkbaar onderzoek, en wat zijn de kenmerken van de begrippen waarop jij je wilt richten? Je literatuuronderzoek levert dus het materiaal. In je theoretisch kader kies je daaruit en beargumenteer je je keuze. Een opsomming van wat iedereen over je onderwerp schreef, is nog geen kader.

De volgorde loopt heen en weer: je probleemstelling stuurt wat je leest, en wat je leest scherpt je probleemstelling aan. Verschuren en Doorewaard noemen zo’n werkwijze iteratief ontwerpen: je gaat voortdurend heen en weer tussen de onderdelen van je ontwerp.

Theorieën kiezen die bij je vraag passen

Een theorie hoort in je kader omdat ze je helpt je vraag te beantwoorden, niet omdat ze bekend is. Deze vragen helpen bij het kiezen:

• Gaat de theorie over hetzelfde verschijnsel en over dezelfde soort mensen of organisaties als jouw onderzoek?
• Levert ze begrippen op die je kunt gebruiken in je deelvragen, je vragenlijst of je topiclijst?
• Wordt ze in je vakgebied gebruikt? Kijk welke theorieën terugkomen in recente artikelen over je onderwerp en in eerdere scripties van je opleiding.
• Is ze onderzocht in een situatie die op de jouwe lijkt, of moet je uitleggen waarom ze ook bij jou zou gelden?

Eén of twee theorieën zijn vaak genoeg. Combineer je er meer, laat dan zien hoe ze zich tot elkaar verhouden. Vind je geen passende theorie, dan kun je je kader opbouwen uit eerder empirisch onderzoek; leg dat uit en bespreek het met je begeleider. Doe je praktijkgericht onderzoek, zoals bij veel afstudeeropdrachten aan een hogeschool, dan gebruik je modellen en eerder onderzoek om het probleem van je opdrachtgever te begrijpen. Verhoeven besteedt in Wat is onderzoek? (2022) een aparte paragraaf aan de plaats van theorie in praktijkgericht onderzoek. Wat jouw opleiding verwacht, staat in je scriptiehandleiding.

Kernbegrippen definiëren en afbakenen

Kernbegrippen zijn de begrippen die de kern van je onderzoek weergeven, meestal de begrippen in je hoofdvraag. Verschuren en Doorewaard (2021) vragen je ze helder en eenduidig te omschrijven. Met een strakke definitie geef je een begrip een betekenis die op jouw onderzoek is afgestemd, en zo baken je je onderzoek af. Baarda e.a. (2021) voegen eraan toe dat onderzoeksbegrippen maar voor één uitleg vatbaar mogen zijn en in de vakliteratuur gebruikt moeten worden.

• Zet de definities uit je bronnen naast elkaar en kies er één, of stel er zelf een samen. Noem de bron.
• Zeg wat er wel en niet onder het begrip valt. Bedoel je met ‘werkdruk’ alleen de hoeveelheid werk, of ook emotioneel zware situaties?
• Gebruik het begrip daarna in je hele scriptie op dezelfde manier, zonder synoniemen die iets anders kunnen betekenen.
• Kun je een begrip niet direct waarnemen, dan operationaliseer je het: je vertaalt het in concrete, waarneembare termen. Bij een vragenlijst levert dat meetbare variabelen op, bij interviews de onderwerpen van je topiclijst.

Van kader naar deelvragen en hypotheses

Je kader staat niet los: het moet terugkomen in je deelvragen, je methode en je analyse. Verschuren en Doorewaard laten in een voorbeeld zien dat de eerste onderzoeksvraag zelf over de theorie kan gaan: wat is er volgens de literatuur en een vooronderzoek bekend over de factoren die je onderzoekt? De literatuurstudie en de gesprekken met deskundigen die die vraag beantwoorden, leveren het theoretisch kader op. De volgende vragen gaan over je eigen gegevens, met de begrippen uit dat kader.

Doe je kwantitatief onderzoek, dan leid je uit je kader verwachtingen af. Verhoeven (2022) behandelt dat als het formuleren van verwachtingen aan de hand van je model. In je scriptie schrijf je die verwachtingen op als hypotheses: toetsbare beweringen over een verband of verschil. Hoe je die opstelt, lees je in de gids over hypotheses.

Controleer de samenhang met een eenvoudige regel. Elk kernbegrip uit je kader komt terug in een deelvraag of hypothese, en elke deelvraag gebruikt begrippen die in je kader zijn gedefinieerd. Een theorie die verder nergens terugkomt, kun je schrappen.

Een theoretisch kader in kwalitatief onderzoek

Heeft kwalitatief onderzoek een theoretisch kader nodig? Meestal wel, maar het kader heeft er een andere rol. Je leidt er geen hypotheses uit af die je toetst; je gebruikt de begrippen als vertrekpunt. Baarda e.a. (2021) noemen zulke ideeën uit de literatuur sensitizing concepts. Ze helpen bij het maken van je topiclijst en bij het analyseren, zolang je openstaat voor nieuwe informatie en oppast voor tunnelvisie.

Hoe zwaar het kader weegt, hangt af van je aanpak. Verhoeven (2022) omschrijft inductief onderzoek als onderzoek waarbij er vooraf geen theorie of model over je onderwerp bekend is: je doel is dan gaandeweg een theorie te ontwikkelen. In zo’n verkennende studie houd je het kader kort en open, en bespreek je in je discussie hoe je bevindingen zich verhouden tot de literatuur. Vraag je begeleider wat jouw opleiding verwacht.

Gebruik je je kader in de analyse, dan codeer je deductief: je begint met codes die je afleidt uit je kernbegrippen en zoekt in je transcripten naar de fragmenten die erbij horen. Boeije en Bleijenbergh noemen die route in Analyseren in kwalitatief onderzoek (2023) de onderzoeksliaan, met de nadruk op literatuurstudie en het operationaliseren van begrippen voordat je gegevens verzamelt en analyseert. Veel scripties combineren startcodes uit het kader met nieuwe codes voor wat je niet had verwacht. Hoe je dat aanpakt, lees je in de gids over inductief en deductief coderen.

Je theoretisch kader opbouwen in zes stappen

Deze volgorde past bij de meeste scripties:

1. 1

   Begin bij je hoofdvraag en deelvragen

   Onderstreep de kernbegrippen. Ze bepalen waarnaar je zoekt en wat je straks moet definiëren.
2. 2

   Zoek en lees gericht

   Zoek in de catalogus van je bibliotheek en in de tijdschriften van je vakgebied naar overzichtsartikelen en recent onderzoek. Noteer welke theorieën steeds terugkomen.
3. 3

   Kies je theorieën en verantwoord de keuze

   Leg uit waarom een theorie bij je vraag past, en waarom je een andere, voor de hand liggende theorie niet gebruikt.
4. 4

   Definieer je kernbegrippen

   Eén definitie per begrip, met bron, en zeg wat erbuiten valt.
5. 5

   Breng de begrippen met elkaar in verband

   Beschrijf hoe ze samenhangen, eventueel in een conceptueel model. Bij kwantitatief onderzoek leidt dat tot hypotheses, bij kwalitatief onderzoek tot aandachtspunten voor je topiclijst.
6. 6

   Sluit af met de brug naar je onderzoek

   Een korte alinea die zegt wat het kader betekent voor je deelvragen, je vragenlijst of topiclijst en je analyse.

Hoe lang is een theoretisch kader?

Daar is geen vaste regel voor; je opleiding bepaalt het. Kijk in je scriptiehandleiding of op het beoordelingsformulier, en vraag je begeleider wat gebruikelijk is. Bij de ene opleiding is het kader een eigen hoofdstuk, bij de andere een paragraaf van je inleiding of onderzoeksvoorstel. Als richtlijn: zo lang als nodig om je keuzes en kernbegrippen te onderbouwen. Wat niet terugkomt in je deelvragen, je methode of je analyse, kan eruit.

Verzonnen voorbeeld: een kader voor een interviewstudie

Het onderzoek en de studente hieronder zijn verzonnen; het model en de bronnen bestaan echt.

Elk kernbegrip komt terug in een deelvraag, in de topiclijst en in de startcodes, terwijl de inductieve codes ruimte laten voor wat het model niet voorziet. Die samenhang wil een beoordelaar zien.

Veelgemaakte fouten in een theoretisch kader

• Een opsomming van bronnen. Per auteur een alinea samenvatten levert een literatuuroverzicht op, geen kader. Orden je tekst per begrip, niet per bron.
• Theorieën die nergens terugkomen. Elke theorie in je kader moet doorwerken in je deelvragen, je methode of je analyse.
• Begrippen zonder vaste definitie. Wie ‘werkdruk’ op de ene pagina anders gebruikt dan op de volgende, maakt het een beoordelaar moeilijk.
• Te veel theorieën. Drie modellen die je allemaal half uitwerkt, maken je onderzoek onscherp.
• Citeren uit de tweede hand zonder het te zeggen. Ga waar het kan naar de oorspronkelijke bron. Lukt dat niet, vermeld dan via welke auteur je een theorie kent.
• Een kader als oogkleppen. In kwalitatief onderzoek mag je kader je niet blind maken voor wat deelnemers anders vertellen dan je verwachtte.

Laat een eerste versie van je kader lezen door je begeleider voordat je je vragenlijst of topiclijst maakt. Dan kun je nog bijsturen.