Metody, techniki i narzędzia badawcze w pracy licencjackiej (z przykładami)

Metody badawcze to sposoby prowadzenia badań i zbierania danych, którymi w pracy dyplomowej odpowiadasz na problemy badawcze. W polskich pracach z pedagogiki i innych nauk społecznych opisuje się je zwykle na trzech poziomach: metoda to ogólny sposób postępowania w badaniu, technika to konkretna czynność zbierania danych, a narzędzie to przedmiot, którym się przy tym posługujesz, np. kwestionariusz.

Czym są metody badawcze i metodologia badań?

Metodologia badań to wiedza o tym, jak prowadzić badania naukowe: jak stawiać problemy, dobierać metody i wyciągać wnioski. W pracy licencjackiej i magisterskiej słowo to oznacza też konkretny rozdział, zwykle nazywany rozdziałem metodologicznym albo metodologią badań własnych. Opisujesz w nim, co badasz, po co, jakimi metodami, gdzie i na kim, tak by czytelnik mógł ocenić, czy wnioski wynikają z danych.

Trójpodział na metody, techniki i narzędzia jest typowy dla podręczników metodologii badań pedagogicznych. Dwa klasyczne podręczniki to Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe Tadeusza Pilcha i Teresy Bauman (Żak 2001, wyd. 3 2010) oraz Metody i techniki badań pedagogicznych Mieczysława Łobockiego (Impuls 2000, wyd. 11 2011). Spotkasz go też w pracach z innych nauk społecznych. Autorzy klasyfikują metody różnie, więc zapytaj promotora, na którym podręczniku się oprzeć.

Metoda, technika i narzędzie badawcze: różnice

W ujęciu Pilcha i Bauman metoda obejmuje całe postępowanie badacza, który rozwiązuje problem naukowy. Technika to praktyczne czynności, dzięki którym zbierasz informacje, i jest podporządkowana metodzie. Narzędzie to przedmiot, który służy do realizacji wybranej techniki. Najprościej zapamiętać to tak: metoda odpowiada na pytanie „jak organizuję badanie?”, technika na „jak zbieram dane?”, a narzędzie na „czym je zbieram?”.

Analiza dokumentów stoi w dwóch kolumnach, bo autorzy klasyfikują ją różnie. W podręczniku Łobockiego obserwacja i analiza dokumentów mają osobne rozdziały jako metody, a ankieta i wywiad są omawiane jako techniki metody sondażu. U Pilcha i Bauman metody są cztery (eksperyment pedagogiczny, monografia pedagogiczna, metoda indywidualnych przypadków i sondaż diagnostyczny), a obserwacja, wywiad, ankieta i badanie dokumentów to techniki. Wybierz jedną klasyfikację, powołaj się na nią i trzymaj się jej w całym rozdziale.

Najczęstsze metody badawcze w pracy dyplomowej

• Metoda sondażu diagnostycznego. Zbierasz opinie, postawy i fakty od wielu osób za pomocą ankiety lub wywiadu. Pasuje, gdy chcesz opisać, jak coś wygląda w danej grupie, np. wśród nauczycieli, studentów albo pielęgniarek.
• Studium indywidualnego przypadku. U Pilcha i Bauman metoda indywidualnych przypadków: dogłębna analiza sytuacji jednej osoby lub rodziny, zwykle z wykorzystaniem wywiadu, obserwacji i dokumentów.
• Monografia pedagogiczna. Badanie jednej instytucji, np. szkoły, świetlicy albo domu dziecka, jej działania i warunków.
• Analiza dokumentów. Badasz istniejące materiały: dokumentację szkoły, wytwory uczniów, protokoły, statuty, publikacje w mediach.
• Eksperyment pedagogiczny. Wprowadzasz zmianę, np. nową formę zajęć, i porównujesz wyniki grupy eksperymentalnej z kontrolną. Wymaga dostępu do grup, czasu i zgód, więc dobrze go przemyśl z promotorem.

Badania jakościowe nie zawsze dają się wpisać w ten podział. Pilch i Bauman omawiają je w osobnej części podręcznika, a jako metody zbierania materiałów wymieniają tam obserwację uczestniczącą, otwarty wywiad pogłębiony i dyskusję grupową. Jeśli twoje badanie opiera się na wywiadach, przeczytaj poradnik o badaniach jakościowych.

Metoda sondażu diagnostycznego: ankieta i wywiad

Metoda sondażu diagnostycznego służy do poznania opinii, postaw, zachowań i faktów w określonej grupie na podstawie wypowiedzi samych badanych. Łobocki dzieli jej techniki na dwie grupy: z zastosowaniem ankiety i z zastosowaniem wywiadu. W pracy licencjackiej sondaż opiera się często na kwestionariuszu ankiety dla grupy respondentów, czasem uzupełnionym kilkoma wywiadami.

Kwestionariusz ankiety ma zwykle trzy części. We wstępie piszesz, kto prowadzi badanie i w jakim celu, jak wypełnić kwestionariusz i jak chronisz dane; nie obiecuj anonimowości, jeśli metryczka w małej grupie pozwala rozpoznać osobę. Potem są pytania właściwe: zamknięte, półotwarte, otwarte i skale. Na końcu metryczka, czyli pytania o cechy respondenta, takie jak wiek czy staż pracy, potrzebne do porównań. Jeśli zbierasz odpowiedzi online, sprawdź, z jakich narzędzi do ankiet pozwala korzystać twoja uczelnia.

Sondaż pozwala szybko zebrać odpowiedzi wielu osób, ale daje deklaracje, czyli to, co badani mówią, a nie to, co robią. Pytania zamknięte nie wyjaśnią też, dlaczego coś się dzieje. Łobocki poświęca osobny podrozdział źródłom błędów w badaniach sondażowych, a jeśli dobór respondentów nie był losowy, wyników nie uogólniaj na całą populację.

Techniki i narzędzia badawcze: ankieta, wywiad, obserwacja

Każdej technice odpowiada narzędzie. Częsty błąd to nazywanie ankietą zarówno techniki, jak i dokumentu: ankieta to technika, a to, co rozdajesz respondentom, to kwestionariusz ankiety.

• Ankieta → kwestionariusz ankiety. Respondenci sami odpowiadają na pytania zamknięte, otwarte i skale, na papierze lub online. Kwestionariusz zwykle kończy metryczka.
• Wywiad → kwestionariusz wywiadu. Ty zadajesz pytania i zapisujesz lub nagrywasz odpowiedzi. W wywiadzie standaryzowanym kwestionariusz ma stałe pytania, w pogłębionym jest listą tematów, nazywaną też dyspozycjami do wywiadu.
• Obserwacja → arkusz obserwacji. Z góry określasz, co i jak notujesz, albo prowadzisz swobodne notatki terenowe.
• Analiza dokumentów → arkusz analizy dokumentów. Lista kategorii, według których przeglądasz każdy dokument.
• Techniki socjometryczne, testy i skale. Ich narzędziami są test, skala ocen albo arkusz socjometryczny.

Narzędzia dołącz do aneksu i opisz w rozdziale: z jakich części się składają, ile mają pytań i jakiego rodzaju, czy są autorskie, czy zapożyczone (wtedy podaj źródło), i jak je sprawdzono w badaniu pilotażowym. Jeśli techniką jest wywiad, kwestionariusz wywiadu wyznacza przebieg rozmowy, ale danymi są nagrania, które trzeba przepisać. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadów w Spirelight i dostać tekst z podziałem na mówców i znacznikiem czasu przy każdej wypowiedzi, gotowy do analizy.

Jak wybrać metody badawcze do pracy licencjackiej

Metody wynikają z problemów badawczych, a nie odwrotnie. Zacznij od pytań, na które chcesz odpowiedzieć (pomoże w tym poradnik o tym, jak sformułować problem badawczy), i sprawdź, jakie dane dadzą na nie odpowiedź:

• Pytania „ile?”, „jak często?”, „w jakim stopniu?” o większą grupę prowadzą zwykle do sondażu diagnostycznego z ankietą.
• Pytania „jak?” i „dlaczego?” o doświadczenia i znaczenia prowadzą do wywiadów pogłębionych.
• Jedna osoba lub rodzina to studium indywidualnego przypadku, a jedna placówka to monografia.
• Jeśli odpowiedź jest w istniejących materiałach, wybierz analizę dokumentów.

Potem sprawdź wykonalność: czy masz dostęp do badanych, czas na zebranie i opracowanie danych oraz potrzebne zgody. Badania z udziałem małoletnich na niektórych uczelniach wymagają opinii komisji etyki badań naukowych. Zgodę na udział dziecka wyrażają jego rodzice lub opiekun prawny, nie dyrekcja szkoły, a na wielu uczelniach od określonego wieku także samo dziecko. Dziecku w każdym wieku wyjaśnij badanie i nie prowadź go, jeśli nie chce. Połączenie dwóch technik, np. ankiety i kilku wywiadów, często daje pełniejszy obraz, ale zwiększa nakład pracy, więc uzgodnij zakres z promotorem.

Rozdział metodologiczny krok po kroku

Kolejność i nazwy części różnią się między uczelniami, a w badaniach jakościowych niektóre elementy, jak hipotezy czy zmienne, często się pomija. Typowy rozdział metodologiczny w pracy z pedagogiki zawiera:

1. 1

   Przedmiot i cel badań

   Co badasz i po co: cel poznawczy, a jeśli trzeba także praktyczny.
2. 2

   Problemy badawcze

   Problem główny i problemy szczegółowe w formie pytań, na które odpowie badanie.
3. 3

   Hipotezy

   Przypuszczalne odpowiedzi na problemy, jeśli twoje badanie i promotor ich wymagają.
4. 4

   Zmienne i wskaźniki

   Zmienne zależne i niezależne oraz wskaźniki, po których je rozpoznasz w danych, np. staż pracy w latach.
5. 5

   Metody, techniki i narzędzia badawcze

   Nazwij je według jednej klasyfikacji, uzasadnij wybór i odeślij do narzędzi w aneksie.
6. 6

   Teren i organizacja badań

   Gdzie, kiedy i jak przebiegały badania, kto wyraził zgodę i jak wyglądało badanie pilotażowe.
7. 7

   Dobór próby

   Kogo badasz, ile osób, według jakich kryteriów i jakim sposobem doboru. Jeśli dobór nie był losowy, napisz, czego to nie pozwala uogólnić.

Pilch i Bauman opisują podobny zestaw decyzji jako fazę koncepcji badań: od wyboru tematu, przedmiotu i celu, przez problemy, hipotezy, teren i dobór próby, zmienne i wskaźniki, po metody, techniki i narzędzia oraz badania pilotażowe.

Przykład fikcyjny: metody, techniki i narzędzia w pracy z pedagogiki

Metoda jest jedna, technik dwie, a każdej odpowiada osobne narzędzie. Zuzanna nie pisze „metoda ankiety” ani „narzędzie: wywiad”, nie nazywa doboru reprezentatywnym i od razu mówi, czego jej wyniki nie pozwalają uogólnić.

Najczęstsze błędy w opisie metod badawczych

• Mylenie poziomów: „metoda: ankieta”, „narzędzie: wywiad” albo ankieta jako nazwa kwestionariusza.
• Mieszanie klasyfikacji: obserwacja raz jako metoda, raz jako technika, bez wskazania, za kim idziesz.
• Same definicje: długie cytaty z podręczników bez wyjaśnienia, jak metoda działa w twoim badaniu.
• Metody bez związku z problemami: pytanie „dlaczego?”, na które ma odpowiedzieć ankieta z samymi pytaniami zamkniętymi.
• Brak organizacji badań: nie wiadomo, kiedy, gdzie i jak zebrano dane ani kto wyraził zgodę.
• Próba „reprezentatywna”, która w rzeczywistości jest doborem celowym lub dostępnych przypadków.
• Brak narzędzi w aneksie albo kwestionariusz, który nie pasuje do opisu w rozdziale.
• Pominięty pilotaż: kwestionariusz trafia do respondentów bez sprawdzenia, czy pytania są zrozumiałe, a błędy wychodzą dopiero w analizie.