Problem badawczy i pytania badawcze: jak je sformułować (przykłady)

Problem badawczy to pytanie, na które ma odpowiedzieć twoje badanie: wskazuje, czego jeszcze nie wiadomo o badanym zjawisku i co chcesz ustalić. W pracy licencjackiej i magisterskiej formułuje się go zwykle jako problem główny, rozpisany na problemy szczegółowe, nazywane też pytaniami badawczymi.

Czym jest problem badawczy?

Temat pracy wskazuje obszar, np. „Współpraca wychowawców z rodzicami uczniów w szkole podstawowej”. Problem badawczy zamienia ten obszar w pytanie, na które da się odpowiedzieć na podstawie danych. Nie każde pytanie jest problemem badawczym: jeśli odpowiedź znajdziesz w literaturze, w statystykach albo po chwili namysłu, nie potrzebujesz do niej badań.

Od problemu zależy cała reszta pracy. Wyznacza hipotezy, metody i dobór próby, porządkuje analizę wyników, a zakończenie powinno odpowiadać właśnie na postawione pytania. Polskie podręczniki metodologii poświęcają mu osobne części: Mieczysław Łobocki omawia problemy badawcze i kryteria ich poprawności (Metody i techniki badań pedagogicznych, Impuls 2000, wyd. 11 2011), a Tadeusz Pilch i Teresa Bauman ich formułowanie (Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Żak 2001, wyd. 3 2010).

Uwaga na dwa znaczenia słowa „pytanie”. Pytania badawcze to pytania, na które odpowiada twoja praca. Pytania w kwestionariuszu ankiety lub wywiadu zadajesz badanym. Pytania badawcze nie trafiają do kwestionariusza w tej samej postaci: każde rozpisujesz na kilka pytań prostszych, zrozumiałych dla respondentów.

Temat, przedmiot i cel badań

Zanim napiszesz problem, określ przedmiot i cel badań. W rozdziale metodologicznym zwykle występują one w tej kolejności:

• Przedmiot badań: co dokładnie badasz, np. współpracę wychowawców klas IV–VIII z rodzicami uczniów.
• Cel poznawczy: czego chcesz się dowiedzieć, np. poznać formy tej współpracy, trudności w niej i jej ocenę z perspektywy wychowawców.
• Cel praktyczny: do czego mogą się przydać wyniki, np. do przygotowania spotkań zespołu wychowawczego. Nie każda praca go potrzebuje.

Cel zapisuje się zwykle rzeczownikiem, np. poznanie, opis, wyjaśnienie, porównanie, ocena, albo bezokolicznikiem: poznać, opisać, porównać. Celem nie jest „napisanie pracy” ani „przeprowadzenie ankiety”, bo to środki, a nie to, czego chcesz się dowiedzieć.

Problem główny to cel poznawczy zapisany w formie pytania. Jeśli cel brzmi „poznanie form współpracy”, problem nie może pytać o skuteczność programu, którego w ogóle nie badasz.

Problem główny i problemy szczegółowe

Problem główny to jedno ogólne pytanie, które obejmuje całe badanie. Problemy szczegółowe rozkładają je na części: każdy dotyczy jednego aspektu, a razem powinny wyczerpywać problem główny i nie wychodzić poza niego. W części empirycznej pracy każdemu problemowi szczegółowemu odpowiada zwykle osobny podrozdział wyników.

Prosty test: wyobraź sobie odpowiedzi na wszystkie problemy szczegółowe i sprawdź, czy razem dają odpowiedź na problem główny. Jeśli czegoś brakuje, dopisz pytanie. Jeśli któraś odpowiedź nic do problemu głównego nie wnosi, usuń pytanie albo zmień problem główny.

Ile problemów szczegółowych? Metodologia nie podaje liczby. Tyle, ile potrzeba, by pokryć problem główny, i tyle, ile zdołasz rzetelnie opracować w danych. Jeśli lista się wydłuża, sprawdź, czy któreś pytania nie dotyczą tego samego albo nie wychodzą poza przedmiot badań.

W badaniach jakościowych częściej mówi się po prostu o pytaniach badawczych. Bywają szersze i mogą się doprecyzowywać w trakcie zbierania danych, ale też powinny wynikać z celu i dać się powiązać z analizą.

Cechy dobrego problemu badawczego

Zanim przejdziesz dalej, sprawdź swój problem według kryteriów, które powtarzają się w podręcznikach metodologii. Dobry problem badawczy jest:

• Jasny i precyzyjny: używa pojęć, które da się zdefiniować i przełożyć na dane, np. co dokładnie znaczy „współpraca”.
• Rozstrzygalny empirycznie: da się na niego odpowiedzieć danymi, które możesz zebrać.
• Osadzony w literaturze: wiesz, co już ustalono, i pytasz o to, czego nie wiadomo dla twojej grupy lub kontekstu.
• Wykonalny: zakres pasuje do czasu, dostępu do badanych i rozmiaru pracy licencjackiej lub magisterskiej. Pytanie o wszystkich nauczycieli w Polsce rzadko jest wykonalne.
• Etyczny: badanie nie naraża uczestników, a pytania nie wymagają danych, których nie wolno ci zbierać.
• Wolny od ocen: pytasz, jak jest, a nie jak powinno być.

Pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia

Podział pytań na pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia wprowadził logik Kazimierz Ajdukiewicz (wykłada go m.in. w Logice pragmatycznej, PWN 1965), a polskie podręczniki metodologii stosują go do problemów badawczych.

Pytanie rozstrzygnięcia daje jasne kryterium sprawdzenia, ale mówi niewiele: samo „tak” nie wyjaśnia, jak ani w jakim stopniu. Niektórzy metodolodzy w ogóle odradzają formułowanie problemów badawczych jako pytań rozstrzygnięcia. Bezpieczniej więc zapisać problem główny jako pytanie dopełnienia, a pytania rozstrzygnięcia zostawić dla konkretnych zależności wśród problemów szczegółowych. Pytania „dlaczego?” część autorów wyodrębnia jako pytania otwarte, bo nie mają zamkniętej listy odpowiedzi. Jeśli masz wątpliwości, zapytaj promotora, czego oczekuje.

Pytanie rozstrzygnięcia łatwo zamienić na pytanie dopełnienia. Zamiast „Czy wychowawcy korzystają z dziennika elektronicznego w kontaktach z rodzicami?” zapytaj „W jakich sprawach wychowawcy kontaktują się z rodzicami przez dziennik elektroniczny?”. Druga wersja wymaga konkretnych danych i daje więcej do analizy.

Jak sformułować problem badawczy krok po kroku

1. 1

   Znajdź lukę

   Przeczytaj literaturę z twojego obszaru i zapisz, czego w niej brakuje, np. dla twojej grupy, miejsca albo czasu.
2. 2

   Określ przedmiot i cel badań

   Jedno zdanie o tym, co badasz, i jedno o tym, czego chcesz się dowiedzieć.
3. 3

   Zapisz problem główny

   Jedno pytanie, najlepiej dopełnienia, które obejmuje cały przedmiot badań.
4. 4

   Rozpisz problemy szczegółowe

   Każde pytanie o jeden aspekt problemu głównego: formy, poziom, uwarunkowania, różnice między grupami.
5. 5

   Sprawdź, czy odpowiesz na nie danymi

   Kogo zapytasz, jaką metodą, techniką i narzędziem? Jeśli nie umiesz tego wskazać, przeformułuj pytanie.
6. 6

   Popraw język

   Precyzyjne pojęcia, bez ocen, sugestii i dwóch pytań w jednym.
7. 7

   Pokaż problemy promotorowi

   Uzgodnij je, zanim zbudujesz kwestionariusz albo dyspozycje do wywiadu.

Pierwsza wersja rzadko jest ostateczna. Po lekturze, rozmowie z promotorem albo badaniu pilotażowym problemy często się zmieniają, więc zapisuj kolejne wersje i notuj, dlaczego je poprawiasz. Pomoże ci to później uzasadnić wybory w rozdziale metodologicznym.

Od problemu do hipotez i metod badawczych

Hipotezy to przypuszczalne odpowiedzi na problemy badawcze, które stawiasz przed badaniem i sprawdzasz w danych. W badaniach ilościowych często formułuje się hipotezę do każdego problemu szczegółowego, zwłaszcza do pytań o zależności. W badaniach jakościowych hipotez zwykle się nie stawia albo traktuje je jako robocze przypuszczenia, które mogą się zmienić w trakcie analizy. Czy hipotezy są w twojej pracy wymagane, ustal z promotorem.

Pytanie o zależność wskazuje też zmienne. W pytaniu „Czy staż pracy wychowawców różnicuje ich ocenę współpracy z rodzicami?” zmienną niezależną jest staż pracy, a zależną ocena współpracy. Do każdej zmiennej potrzebujesz wskaźnika, np. liczby lat pracy w zawodzie i odpowiedzi na skali w kwestionariuszu.

Rodzaj pytania podpowiada metodę. Pytania „ile?” i „w jakim stopniu?” o większą grupę prowadzą zwykle do sondażu diagnostycznego z ankietą, a pytania o doświadczenia i znaczenia do wywiadów pogłębionych. Szczegóły znajdziesz w poradniku o metodach badawczych.

Jeśli twój problem wymaga wywiadów, zaplanuj czas na ich przepisanie, bo dopiero transkrypcja pozwala przypisać wypowiedzi do pytań badawczych. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadu w Spirelight: dostajesz wersję roboczą z mówcami i znacznikami czasu, którą poprawiasz, słuchając nagrania.

Przykład fikcyjny: problemy badawcze w pracy z pedagogiki

Problemy 1, 3 i 4 Zuzanna sprawdza ankietą, a problemy 2 i 4 w ośmiu wywiadach pogłębionych. Problem 4 bada obiema technikami, żeby porównać deklaracje z ankiety z tym, jak wychowawcy opisują kontakty w rozmowach. Pytanie 3 jest pytaniem rozstrzygnięcia o konkretną zależność, więc Zuzanna stawia do niego hipotezę; do pozostałych, opisowych pytań dopełnienia jej promotor hipotez nie wymaga. W rozdziale z wynikami każdy problem szczegółowy dostaje osobny podrozdział, a zakończenie odpowiada po kolei na wszystkie cztery pytania i na problem główny.

Najczęstsze błędy w problemach badawczych

• Temat w formie pytania: „Jaka jest współpraca wychowawców z rodzicami?” jest zbyt ogólne, żeby wskazać dane.
• Pytanie bez potrzeby badań: odpowiedź jest w literaturze, w statystykach albo jest oczywista.
• Pytania wartościujące lub sugerujące: „Dlaczego rodzice zaniedbują kontakt ze szkołą?” zakłada odpowiedź, zanim zbierzesz dane.
• Dwa pytania w jednym: „Jakie formy współpracy stosują wychowawcy i czy są one skuteczne?”
• Problemy szczegółowe obok głównego: pytania, które nie wynikają z problemu głównego albo pomijają jego część.
• Pytanie, na które nie odpowiesz swoimi danymi: np. o opinie rodziców, gdy badasz tylko nauczycieli.
• Zbyt szeroki zakres: pytanie o całą Polskę albo o wszystkie grupy wiekowe naraz, którego nie zbadasz w ramach jednej pracy.
• Wnioski obok problemów: zakończenie, które nie odpowiada po kolei na postawione pytania.