Badania jakościowe: metody, wywiad pogłębiony i przykład analizy

Badania jakościowe to podejście badawcze, w którym doświadczenia, znaczenia i procesy poznaje się na podstawie słów, obserwacji i dokumentów, a nie liczb. Zamiast mierzyć, jak często coś występuje, pytają one, jak ludzie rozumieją swoją sytuację i dlaczego działają tak, a nie inaczej. Obejmują niewielką liczbę celowo dobranych przypadków, a dane analizuje się przez kodowanie i porównywanie.

Czym są badania jakościowe?

Badania jakościowe odpowiadają na pytania „jak?” i „dlaczego?”: jak wychowawcy rozmawiają z rodzicami uczniów, dlaczego studenci rezygnują ze studiów, jak pacjenci opisują życie z chorobą. Dane mają postać tekstu: transkrypcji wywiadów, notatek z obserwacji, dokumentów. Głównym narzędziem jesteś ty, bo to ty słuchasz, dopytujesz, notujesz i interpretujesz. Dlatego w pracy opisujesz także swoją rolę w badaniu.

Projekt badania jest elastyczny. Zbieranie danych i analiza przeplatają się: to, czego dowiesz się w jednym wywiadzie, zmienia pytania w następnym. Po polsku przeczytasz o tym m.in. u Steinara Kvalego (Prowadzenie wywiadów, PWN 2010; drugie wydanie angielskie, ze Svendem Brinkmannem, ukazało się w 2018 r.) i Krzysztofa Koneckiego (Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, PWN 2000). Jeśli piszesz pracę z pedagogiki, sięgnij też po Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe Tadeusza Pilcha i Teresy Bauman (Żak, wyd. 3, 2010), w których strategie jakościowe mają osobną część.

Badania jakościowe a ilościowe: różnice

Badania ilościowe mierzą zmienne, często na dużych próbach, i sprawdzają hipotezy, by uogólnić wyniki na populację. Jakościowe pozwalają zrozumieć zjawisko w głąb na niewielkiej liczbie przypadków. Żadne z tych podejść nie jest lepsze: wybór zależy od tego, o co pytasz.

Jeśli twój problem badawczy zaczyna się od „ile” albo „w jakim stopniu”, potrzebujesz raczej danych ilościowych. Jeśli pyta „jak” albo „dlaczego”, lepiej pasują metody jakościowe. Badania mieszane łączą oba podejścia, np. ankietę i kilka wywiadów, które pomagają zrozumieć jej wyniki. Oba podejścia obok siebie omawia m.in. Earl Babbie (Podstawy badań społecznych, PWN, wyd. 2, 2025).

Metody jakościowe: wywiad pogłębiony, fokus, obserwacja i dokumenty

• Wywiad pogłębiony (IDI, od ang. in-depth interview). Indywidualna rozmowa, zwykle nagrywana, prowadzona według listy tematów, a nie sztywnego kwestionariusza. Pozwala poznać doświadczenia i sposób myślenia rozmówcy. Pilch i Bauman piszą o otwartym wywiadzie pogłębionym, Konecki o wywiadzie swobodnym i narracyjnym.
• Wywiad fokusowy (zogniskowany wywiad grupowy, FGI). Moderowana dyskusja kilku osób na jeden temat. Pokazuje, jak opinie powstają w rozmowie, ale nie nadaje się do tematów, o których ludzie nie chcą mówić przy innych.
• Obserwacja uczestnicząca. Spędzasz czas w badanym środowisku, np. w świetlicy, klasie albo organizacji, uczestniczysz w jego życiu i zapisujesz notatki terenowe.
• Analiza dokumentów. Badasz materiał, który istnieje niezależnie od twojego badania: protokoły, statuty, wypracowania, strony internetowe, wpisy w mediach społecznościowych.

Wiele badań łączy kilka metod, żeby spojrzeć na zjawisko z więcej niż jednej strony. W polskim rozdziale metodologicznym, zwłaszcza w pracach z pedagogiki, opisuje się je w podziale na metody, techniki i narzędzia: wywiad jest wtedy techniką, a kwestionariusz wywiadu narzędziem. Jak to zapisać, wyjaśnia poradnik o metodach badawczych.

Dobór celowy i nasycenie: ilu rozmówców potrzebujesz?

Badania jakościowe nie szukają próby reprezentatywnej, tylko osób, które mogą najwięcej powiedzieć o badanym zjawisku. Dlatego stosuje się dobór celowy: wybierasz rozmówców według kryteriów wynikających z problemu badawczego, np. stażu pracy, typu szkoły albo doświadczenia z danym problemem. Przykładowe strategie doboru:

• Maksymalne zróżnicowanie: szukasz różnych profili, żeby zobaczyć, co się powtarza, a co różni.
• Dobór jednorodny: osoby o podobnym profilu, gdy interesuje cię jedna konkretna sytuacja.
• Kula śnieżna: rozmówcy polecają kolejne osoby, co pomaga, gdy grupę trudno znaleźć.
• Dobór dostępnych przypadków: osoby, do których masz dostęp. Można go użyć, jeśli otwarcie opiszesz jego ograniczenia.

Ile wywiadów potrzeba? Metodologia nie podaje jednej liczby. Klasycznym kryterium jest nasycenie: kończysz zbieranie danych, gdy kolejne wywiady nie wnoszą nic nowego do twoich kategorii. Pojęcie pochodzi z teorii ugruntowanej. Konecki, opisując tę metodologię, omawia teoretyczne pobieranie próbek, czyli dobieranie kolejnych rozmówców na podstawie dotychczasowej analizy, oraz teoretyczne nasycenie.

W pracy licencjackiej i magisterskiej liczba wywiadów zależy też od czasu, dostępu do rozmówców i wymagań promotora. Sprawdź, czy wytyczne wydziału albo promotor określają minimum. W rozdziale metodologicznym napisz, co przyniosły ostatnie wywiady, zamiast deklarować nasycenie, którego w krótkim projekcie zwykle nie da się wykazać.

Wywiad pogłębiony i kwestionariusz wywiadu

Do wywiadu pogłębionego przygotowujesz dyspozycje do wywiadu, czyli listę tematów i pytań otwartych, które wynikają z problemów badawczych. Ten sam dokument bywa nazywany scenariuszem wywiadu (tak w polskim wydaniu Kvalego) albo kwestionariuszem wywiadu, zwłaszcza w pracach z pedagogiki, gdzie opisuje się go jako narzędzie badawcze. Niezależnie od nazwy to przewodnik po rozmowie, a nie lista pytań do odczytania.

1. 1

   Przełóż problemy szczegółowe na tematy

   Do każdego tematu zapisz jedno główne pytanie otwarte i kilka haseł, o które dopytasz, jeśli rozmówca sam ich nie poruszy.
2. 2

   Ułóż kolejność

   Od pytań łatwych i ogólnych do trudniejszych. Na koniec zapytaj, czy rozmówca chce jeszcze coś dodać.
3. 3

   Zrób wywiad próbny

   Sprawdź na jednej osobie spoza badania, czy pytania są zrozumiałe i ile trwa rozmowa, a potem popraw dyspozycje.
4. 4

   Poinformuj i uzyskaj zgodę

   Przed włączeniem nagrywania wyjaśnij cel badania, sposób wykorzystania nagrania i prawo do przerwania rozmowy.
5. 5

   Słuchaj i dopytuj

   Mów mniej niż rozmówca, proś o przykłady („Jak to wyglądało ostatnim razem?”) i unikaj pytań, które podsuwają odpowiedź.
6. 6

   Zapisz notatkę po rozmowie

   Kontekst, pierwsze wrażenia i to, co chcesz zmienić w kolejnym wywiadzie.

Kvale poświęca osobne podrozdziały sztuce dopytywania i pytaniom sugerującym. Warto je przeczytać przed pierwszą rozmową.

Etyka: RODO, UODO i komisja etyki badań naukowych

Nagranie wywiadu to dane osobowe, nawet jeśli nie pada w nim żadne nazwisko: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a RODO obejmuje każdą osobę, którą można zidentyfikować bezpośrednio lub pośrednio (art. 4 pkt 1). Transkrypcja z pseudonimami nadal zawiera dane osobowe, bo według motywu 26 RODO dane spseudonimizowane, które da się przypisać osobie za pomocą dodatkowych informacji, dotyczą osoby możliwej do zidentyfikowania. W pracy pisz więc o poufności, a nie o anonimowości.

O podstawie prawnej przetwarzania (np. zgodzie albo zadaniu realizowanym w interesie publicznym, art. 6 RODO) decyduje uczelnia, a nie ty. Zapytaj promotora albo inspektora ochrony danych (IOD). Niezależnie od podstawy rozmówca przed nagraniem musi dostać informacje z art. 13 RODO: kto przetwarza dane, w jakim celu i na jakiej podstawie, kto będzie miał do nich dostęp, jak długo będą przechowywane i jakie przysługują mu prawa. Przerwać wywiad można zawsze. Co dzieje się z danymi, zależy od podstawy: zgodę można wycofać w dowolnym momencie (art. 7 ust. 3), ale nie działa to wstecz, a przy zadaniu w interesie publicznym przysługuje sprzeciw, który w badaniach naukowych ma ograniczenia (art. 21 ust. 6). Cytatów z pracy już złożonej zwykle nie da się usunąć, więc uzgodnij z uczelnią, do kiedy można się wycofać, i napisz to w informacji. Tekst RODO znajdziesz na stronie Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO).

Nagrywaj tylko jawnie, za wiedzą i zgodą rozmówcy. Kodeks karny (art. 267 § 3) karze posługiwanie się urządzeniem podsłuchowym, by uzyskać informację, do której nie jest się uprawnionym, np. nagrywanie cudzych rozmów, a Kodeks cywilny (art. 23 i 24) chroni dobra osobiste, m.in. wizerunek i głos. Jeśli nagrywasz obraz, rozpowszechnienie wizerunku, np. kadru z wywiadu w pracy dyplomowej, co do zasady wymaga zezwolenia tej osoby, a w przypadku dziecka zezwolenia jego przedstawiciela ustawowego (art. 81 prawa autorskiego). Sprawdź też, czy uczelnia określa, jakich aplikacji i urządzeń wolno używać do nagrywania wywiadów z danymi osobowymi: może nie dopuszczać ani dyktafonu w telefonie, ani zewnętrznych aplikacji.

Czy potrzebujesz opinii komisji etyki badań naukowych, zależy od uczelni. Według regulaminu Komisji ds. Etyki Badań Naukowych Uniwersytetu Gdańskiego za etyczną stronę badań do prac dyplomowych odpowiada promotor, ale projekt studencki wymaga opinii komisji m.in. wtedy, gdy badani są niepełnoletni. Udział małoletniego jest tam dopuszczalny tylko za pisemną zgodą jego przedstawiciela ustawowego, a jeśli ukończył 16 lat i potrafi z rozeznaniem wyrazić opinię, potrzebna jest też jego zgoda. Inne uczelnie stosują inne progi. Glosariusz komisji etycznej UAM uznaje, że próg 13 lat z przepisów o eksperymencie medycznym można stosować we wszystkich badaniach z dziećmi: od 13 lat potrzebna jest zgoda zarówno małoletniego, jak i jego przedstawiciela ustawowego, a młodsze dziecko wyraża przyzwolenie. Wskazuje też, że dyrekcja szkoły może umożliwić kontakt z uczniami, ale zgodę na udział dziecka wyrażają ono samo i jego rodzice lub opiekun prawny. Dziecku w każdym wieku wyjaśnij badanie prostymi słowami i przerwij, jeśli nie chce w nim uczestniczyć. Sprawdź też standardy ochrony małoletnich obowiązujące w szkole.

Transkrypcja wywiadów

Transkrypcja to zamiana nagrania na tekst, na którym pracujesz w analizie. Kvale zwraca uwagę na różnice między językiem mówionym a pisanym, więc zapis rozmowy zawsze wymaga decyzji. W rozdziale metodologicznym opisz przyjęte zasady:

• Pełna czy częściowa: pełna pozwala wrócić do całej rozmowy, częściowa oszczędza czas, ale wybierasz fragmenty przed analizą.
• Dosłowna czy wygładzona: dosłowna zachowuje pauzy, powtórzenia i wtrącenia, wygładzona oddaje treść czytelnym językiem. Wybór zależy od metody analizy.
• Oznaczenia: mówcy, znaczniki czasu, [śmiech], [niezrozumiałe] oraz kody wywiadów (W1, W2…) i pseudonimy zamiast nazwisk.

Ręczna transkrypcja zajmuje dużo czasu, więc uwzględnij ją w harmonogramie. Transkrypcje dołącz do aneksu tylko wtedy, gdy wymaga tego uczelnia lub promotor, i tylko w wersji spseudonimizowanej. Jeśli chcesz skorzystać z narzędzia online, w informacji dla uczestników musi się znaleźć, kto i gdzie przetwarza nagrania: w Spirelight transkrypcja odbywa się na serwerach AssemblyAI w UE, pliki i transkrypcje są przechowywane w Google Firebase w USA, a funkcje AI obsługuje OpenAI w USA. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadów w Spirelight: dostajesz wersję roboczą z podziałem na mówców i znacznikiem czasu przy każdej wypowiedzi, poprawiasz ją, słuchając nagrania, i nadajesz mówcom pseudonimy przed eksportem do Worda.

Analiza: kodowanie i teoria ugruntowana

Analiza jakościowa porządkuje dużo tekstu w kilka kategorii, nie gubiąc tego, co powiedzieli badani. Podstawą jest kodowanie: fragmentom wypowiedzi przypisujesz krótkie etykiety, czyli kody, potem łączysz kody w kategorie i porównujesz je między wywiadami. Kvale opisuje m.in. kodowanie, kondensację i interpretację znaczenia.

Teoria ugruntowana idzie dalej: zamiast sprawdzać gotową teorię, budujesz ją z danych. U Koneckiego jej narzędzia to kodowanie, pisanie not teoretycznych i metoda ciągłego porównywania, a kolejne przypadki dobiera się według wyłaniających się kategorii. Nie każda praca z wywiadami jest jednak teorią ugruntowaną. Jeśli kodujesz wypowiedzi i grupujesz je w tematy, nazwij to wprost, np. analizą tematyczną albo jakościową analizą treści, zamiast nazywać metodę na wyrost.

Zuzanna nie nazywa swojej analizy teorią ugruntowaną: koduje każdy wywiad, grupuje kody w kategorie i opisuje także przypadki, które do kategorii nie pasują.

Jakość badań jakościowych

Rzetelności i trafności w sensie pomiarowym nie da się tu przenieść jeden do jednego, bo nikt nie powtórzy dokładnie twoich rozmów. Kvale opisuje trafność jako jakość rzemiosła badacza: kontrolowanie, podawanie w wątpliwość i teoretyzowanie, a obok niej trafność komunikacyjną i pragmatyczną. W praktyce pracy dyplomowej oznacza to:

• Przejrzystość: opisz dobór rozmówców, przebieg wywiadów, zasady transkrypcji i kroki analizy tak, by czytelnik mógł je prześledzić.
• Cytaty z odniesieniem: pseudonim, kod wywiadu i znacznik czasu, np. (Ewa, pseudonim, W3, 00:14:32).
• Przypadki negatywne: pokaż wypowiedzi, które nie pasują do twoich kategorii, i wyjaśnij je.
• Sprawdzanie interpretacji: omów kategorie z promotorem, a jeśli uczelnia i zgoda na to pozwalają, przedstaw streszczenie wyników wybranym rozmówcom.
• Refleksyjność: napisz, jak twoja rola mogła wpłynąć na rozmowy, np. gdy znasz rozmówców z praktyk.
• Granice wniosków: nie uogólniaj wyników na całą populację, tylko opisz, w jakim kontekście mogą się sprawdzić.