Analiza treści: metoda, rodzaje i przykład analizy wywiadów

Analiza treści to metoda badania tekstów, w której fragmenty materiału przypisuje się do kategorii według jawnych, opisanych reguł, a potem porównuje się je albo zlicza. Materiałem mogą być transkrypcje wywiadów, dokumenty, artykuły prasowe czy wpisy w mediach społecznościowych. W pracy licencjackiej i magisterskiej stosuje się ją w wersji ilościowej, jakościowej albo łączy obie.

Czym jest analiza treści?

Metoda wyrosła z badań nad prasą i propagandą. Klasyczną definicję podał Bernard Berelson w Content Analysis in Communication Research (1952): to technika badawcza służąca obiektywnemu, systematycznemu i ilościowemu opisowi jawnej treści komunikatów. W polskim medioznawstwie tę samą metodę nazywa się często analizą zawartości, jak w Analizie zawartości prasy Walerego Pisarka (OBP 1983) czy w przewodniku Małgorzaty Lisowskiej-Magdziarz Analiza zawartości mediów. Przewodnik dla studentów (2004).

W pedagogice Tadeusz Pilch i Teresa Bauman (Zasady badań pedagogicznych, Żak 2001, wyd. 3 2010) wymieniają analizę treści wśród technik badawczych, obok obserwacji, wywiadu, ankiety i badania dokumentów. Jeśli w rozdziale metodologicznym trzymasz się ich podziału, nazwij ją techniką, a jako narzędzie opisz klucz kategoryzacyjny. Earl Babbie w Badaniach społecznych w praktyce (PWN 2003, wyd. 2 2024) omawia ją wśród badań niereaktywnych, które nie wpływają na badane zjawisko, bo analizują istniejące teksty.

Ilościowa i jakościowa analiza treści

U Berelsona chodzi o liczenie: ile razy pojawia się dany temat, słowo albo sposób przedstawienia. Taka ilościowa analiza treści dobrze sprawdza się przy dużej liczbie tekstów, np. artykułów z całego roku, i odpowiada na pytania „jak często?” i „w jakich proporcjach?”. Klaus Krippendorff (Content Analysis: An Introduction to Its Methodology, SAGE, wyd. 4, 2019) ujmuje metodę szerzej: jako technikę powtarzalnego i trafnego wnioskowania z tekstów o kontekstach ich użycia. Analiza nie musi więc być wyłącznie ilościowa, ale wymaga reguł, dzięki którym inny badacz mógłby ją powtórzyć.

Jakościową analizę treści rozwinął Philipp Mayring (Qualitative Inhaltsanalyse. Grundlagen und Techniken, Beltz, wyd. 13, 2022; zasady metody streścił też w artykule w Forum Qualitative Sozialforschung z 2000 r.). Przejmuje z analizy ilościowej systematyczność i pracę według reguł, ale kategorie mogą też powstawać z materiału. Mayring opisuje dwie drogi:

• Dedukcyjne stosowanie kategorii: kategorie ustalasz z góry, z teorii lub problemów badawczych, opisujesz je w kluczu i przypisujesz do nich fragmenty tekstu.
• Indukcyjne tworzenie kategorii: na podstawie problemu badawczego ustalasz kryterium, które fragmenty brać pod uwagę, przechodzisz przez materiał krok po kroku, formułujesz kategorie z tekstu i po części materiału je poprawiasz.

W praktyce często łączy się obie drogi: kategorie główne wynikają z problemów badawczych, a nowe dopisuje się, gdy materiał ich wymaga. Wyniki jakościowej analizy też można policzyć, np. w ilu wywiadach pojawia się dana kategoria. Liczby uzupełniają wtedy interpretację, a nie ją zastępują.

Kategorie i klucz kategoryzacyjny

Kategoria to nazwa grupy fragmentów, które mówią o tym samym, np. „umawianie spotkań przez dziennik elektroniczny”. Klucz kategoryzacyjny to uporządkowana lista kategorii wraz z regułami przypisywania do nich fragmentów. W kodowaniu wywiadów podobny dokument nazywa się też księgą kodów. Przy dedukcyjnym stosowaniu kategorii Mayring opisuje w kluczu każdą kategorię trzema elementami:

• Definicja: co należy do kategorii, a co nie.
• Przykład wzorcowy: fragment z twojego materiału, który typowo ją ilustruje, z kodem wywiadu i znacznikiem czasu.
• Reguła kodowania: jak rozstrzygać przypadki graniczne między podobnymi kategoriami.

W analizie ilościowej kategorie jednej zmiennej powinny być rozłączne, żeby fragment pasował tylko do jednej, i wyczerpujące, żeby obejmowały wszystko, co ważne dla problemu badawczego. W analizie jakościowej jeden fragment może dostać dwie kategorie, jeśli mówi o dwóch sprawach, ale reguły muszą jasno je rozdzielać. Dodaj kategorię „inne” i sprawdzaj, co do niej trafia: jeśli rośnie, klucz wymaga poprawek.

Przed kodowaniem ustal jednostkę analizy: czy kodujesz całe wypowiedzi, akapity, zdania, a w prasie całe artykuły? Krippendorff poświęca wyodrębnianiu jednostek osobny rozdział, bo od tej decyzji zależy, co w ogóle liczysz.

Kodowanie krok po kroku

1. 1

   Określ problem i materiał

   Zapisz, na jakie pytania ma odpowiedzieć analiza i jakie teksty obejmuje: które wywiady, dokumenty albo artykuły i z jakiego okresu.
2. 2

   Przygotuj teksty

   Wywiady przepisz według tych samych zasad transkrypcji i nadaj rozmówcom pseudonimy. Dokumenty ponumeruj i zapisz, skąd pochodzą.
3. 3

   Ustal jednostkę analizy

   Wypowiedź, akapit, zdanie albo cały tekst. Ta sama jednostka obowiązuje w całym materiale.
4. 4

   Zbuduj pierwszą wersję klucza

   Kategorie z problemów badawczych lub teorii albo z pierwszych przeczytanych tekstów, każda z definicją, przykładem i regułą.
5. 5

   Zakoduj próbnie część materiału

   Przetestuj klucz na kilku tekstach, popraw definicje i reguły, a jeśli zmieniasz klucz, zakoduj te teksty jeszcze raz.
6. 6

   Zakoduj cały materiał

   Każdy fragment przypisz do kategorii według reguł, a wątpliwości i decyzje zapisuj w notatkach.
7. 7

   Policz i zinterpretuj

   Zestaw kategorie w tabeli, policz je, jeśli to ma sens dla problemu, i opisz, co znaczą, z cytatami jako przykładami.

Kolejne wersje klucza datuj i zachowuj, a ostateczną dołącz do aneksu. W rozdziale metodologicznym opisz, skąd wzięły się kategorie i jak zmieniał się klucz.

Jeśli analizujesz wywiady, kodujesz transkrypcje, więc od ich jakości zależy, czy przypiszesz fragment do właściwej kategorii. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadów w Spirelight, poprawić ją podczas słuchania, a potem kodować fragmenty w tym samym projekcie.

Przykład fikcyjny: analiza treści wywiadów

Zuzanna pisze fikcyjną pracę licencjacką o współpracy wychowawców klas IV–VIII z rodzicami uczniów i analizuje osiem wywiadów z wychowawcami jakościową analizą treści. Kategorie główne wyprowadza dedukcyjnie z problemu szczegółowego o dzienniku elektronicznym, a jedną dopisuje indukcyjnie.

Klucz łączy obie drogi tworzenia kategorii i mówi o tym wprost. Liczby opisują osiem rozmów, a nie wszystkich wychowawców: Zuzanna podaje je, żeby pokazać, co się powtarza, i opisuje też wywiady, które do kategorii nie pasują.

Rzetelność kodowania

Klucz jest dobry, gdy inna osoba, korzystając z niego, przypisałaby te same fragmenty do tych samych kategorii. Krippendorff poświęca rzetelności osobny rozdział i zaproponował miarę zgodności koderów znaną jako alfa Krippendorffa. Mayring również przewiduje sprawdzanie rzetelności kategorii.

W analizie ilościowej warto, by druga osoba zakodowała część materiału, a zgodność obliczyć jedną z miar statystycznych. Jaki poziom zgodności uznać za wystarczający, sprawdź w podręczniku, z którego korzystasz, albo zapytaj promotora. W pracy dyplomowej często nie ma drugiego kodera. Możesz wtedy po kilku tygodniach zakodować ponownie część materiału i porównać wyniki, omówić przypadki graniczne z promotorem i opisać w pracy, jak rozstrzygano wątpliwości.

Analiza dokumentów

Analiza dokumentów to badanie materiałów, które powstały niezależnie od twojego badania: statutów, protokołów, programów, sprawozdań, stron internetowych, listów czy wytworów uczniów. W polskich podręcznikach pedagogiki bywa metodą, a bywa techniką: u Mieczysława Łobockiego ma osobny rozdział jako metoda, a u Pilcha i Bauman badanie dokumentów jest techniką. Wybierz jedną klasyfikację, jak radzi poradnik o metodach badawczych.

Analiza treści jest jednym ze sposobów pracy z dokumentami. Zanim zaczniesz kodować, oceń każdy dokument: kto i po co go stworzył, dla kogo, kiedy i czy jest kompletny. Program wychowawczo-profilaktyczny szkoły mówi, jak współpraca z rodzicami ma wyglądać, a nie jak wygląda naprawdę.

Dokumenty publiczne, np. statuty szkół zamieszczone na ich stronach, są łatwo dostępne. Dokumentacja wewnętrzna, np. dziennik, opinie albo korespondencja z rodzicami, zawiera dane osobowe: korzystaj z niej tylko za zgodą instytucji i w zakresie, na jaki pozwalają jej zasady, nawet jeśli masz do niej dostęp na praktykach. Dane, które mogą zidentyfikować osoby, pomiń albo spseudonimizuj już przy przepisywaniu.

Analiza treści a analiza tematyczna

Analiza tematyczna w wersji Virginii Braun i Victorii Clarke (artykuł z 2006 r.; książka Analiza tematyczna. Praktyczny przewodnik, PWN 2024, przekład wydania z 2022 r.) też porządkuje dane jakościowe, ale działa inaczej niż analiza treści.

Nie mieszaj języka obu metod. Jeśli piszesz o kluczu kategoryzacyjnym i zgodności koderów, nazwij metodę analizą treści, a nie refleksyjną analizą tematyczną. Wybór uzgodnij z promotorem.

Programy do analizy treści

Niewielki materiał zakodujesz w edytorze tekstu za pomocą komentarzy albo w arkuszu kalkulacyjnym, w którym każdy wiersz to jeden zakodowany fragment. Przy większym pomagają programy do jakościowej analizy danych:

• MAXQDA, ATLAS.ti i NVivo: rozbudowane programy do kodowania, notatek, wyszukiwania fragmentów i zestawień, w wersjach na Windows i macOS.
• QDA Miner Lite: uproszczona wersja programu QDA Miner, działająca w systemie Windows.
• Taguette: program open source do oznaczania fragmentów tekstu, który działa na własnym komputerze albo na serwerze.

Zapytaj na wydziale, czy uczelnia udostępnia licencję któregoś z nich. Zanim wgrasz do programu transkrypcje albo dokumenty z danymi osobowymi, sprawdź, gdzie przechowuje on dane i czy uczelnia na to pozwala. Żaden program nie zbuduje za ciebie klucza ani interpretacji: porządkuje materiał, a decyzje o kategoriach podejmujesz ty.