Studium przypadku: czym jest i jak je przeprowadzić w pracy dyplomowej

Studium przypadku to badanie jednego albo kilku przypadków w ich naturalnym kontekście: osoby, rodziny, klasy, szkoły, programu czy zdarzenia. Badacz zbiera dane z wielu źródeł, np. z wywiadów, obserwacji i dokumentów, żeby zrozumieć przypadek w całości. W pedagogice i pracy socjalnej mówi się też o studium indywidualnego przypadku, które łączy opis z diagnozą i planem pomocy.

Czym jest studium przypadku?

Robert K. Yin definiuje studium przypadku jako „badanie empiryczne, które zgłębia współczesne zjawisko (przypadek) w kontekście rzeczywistości, zwłaszcza gdy granice między zjawiskiem a kontekstem nie są zupełnie oczywiste” (cytowane za Bożeną Tołwińską). Polski przekład jego książki, Studium przypadku w badaniach naukowych (WUJ 2015, wyd. 2 2024), powstał na podstawie piątego wydania angielskiego; szóste ukazało się w 2018 r. jako Case Study Research and Applications. Według Yina badacz zbiera dane z wielu źródeł i sprawdza ich zbieżność, czyli stosuje triangulację.

Robert E. Stake (The Art of Case Study Research, 1995; po polsku rozdział „Jakościowe studium przypadku” w tomie 1 Metod badań jakościowych pod redakcją Normana K. Denzina i Yvonny S. Lincoln, PWN 2009) kładzie nacisk na sam przypadek: na to, czego szczególnego można się o nim dowiedzieć. Przypadkiem może być według niego zjawisko, które da się łatwo wyspecyfikować, czyli wyraźnie odgraniczyć od otoczenia.

Autorzy nazywają studium przypadku różnie: strategią, schematem badawczym albo metodą. Przegląd tych nazw daje Tołwińska w artykule o studium przypadku w badaniach szkoły (Roczniki Pedagogiczne, 2024). W pracach z pedagogiki opisuje się je zwykle jako metodę, a wywiad, obserwację czy badanie dokumentów jako techniki, tak jak u Pilcha i Bauman (zob. poradnik o metodach badawczych).

Studium przypadku a studium indywidualnego przypadku

W polskiej pedagogice i pracy socjalnej popularne jest studium indywidualnego przypadku. Tadeusz Pilch i Teresa Bauman zaliczają metodę indywidualnych przypadków do czterech metod badań pedagogicznych, a Mieczysław Łobocki omawia ją przy metodzie biograficznej. Według Łobockiego, na którego powołuje się Katarzyna Karpińska-Szaj (Neofilolog 2010), nie jest to konkretna metoda ani technika gromadzenia danych, tylko postępowanie badawcze, które korzysta z innych metod i technik. Karpińska-Szaj opisuje je jako postępowanie badawcze i zarazem podejście praktyczne: celem jest diagnoza i zaplanowanie pomocy.

W pracy dyplomowej nazwij wprost podejście, które stosujesz. Jeśli opisujesz ucznia według schematu diagnozy i proponujesz oddziaływania, to studium indywidualnego przypadku. Jeśli badasz, jak jedna szkoła współpracuje z rodzicami, to studium przypadku instytucji, bliskie monografii pedagogicznej.

Rodzaje studium przypadku

Yin (w streszczeniu Tołwińskiej) dzieli projekty na pojedyncze i wielokrotne studia przypadku. Pojedyncze wybiera się według niego wtedy, gdy przypadek jest rozstrzygający, niezwykły, pospolity, odkrywczy albo wymaga badań w dłuższym okresie. Wielokrotne obejmuje kilka przypadków dobranych tak, by dały podobne wyniki (replikacja literalna) albo odmienne z przewidywalnych powodów (replikacja teoretyczna). Każde może być holistyczne, gdy badasz przypadek jako całość, albo zanurzeniowe, gdy wyróżniasz w nim podjednostki, np. nauczycieli w szkole.

Stake rozróżnia studium autoteliczne (ang. intrinsic), gdy interesuje cię sam przypadek, instrumentalne, gdy przypadek służy zrozumieniu szerszego zjawiska, i zbiorowe, gdy badasz kilka przypadków instrumentalnych. Granice bywają płynne, a Stake zaznacza, że to nie jedyna możliwa klasyfikacja. W pracy dyplomowej studium indywidualnego przypadku ucznia jest zwykle pojedyncze i autoteliczne, a porównanie trzech świetlic środowiskowych to studium wielokrotne, u Stake’a zbiorowe.

Źródła danych w studium przypadku

Siłą studium przypadku jest łączenie źródeł. Yin, według zestawienia Tołwińskiej, wymienia wśród nich m.in. dokumenty, zapisy archiwalne, wywiady, obserwację bezpośrednią i uczestniczącą oraz artefakty fizyczne. W pracy z pedagogiki lub pracy socjalnej najczęściej będą to:

• Wywiady z osobą badaną, jej rodzicami, nauczycielami albo pracownikiem socjalnym. Nagrywaj je tylko jawnie, za wiedzą i zgodą rozmówcy.
• Obserwacja w klasie, świetlicy albo na zajęciach, zapisywana w arkuszu obserwacji lub w notatkach terenowych.
• Dokumenty, np. dokumentacja szkoły, opinie, plany pracy, ale tylko za zgodą instytucji, o czym niżej.
• Wytwory, np. prace plastyczne albo zeszyty ucznia, za zgodą rodziców i samego dziecka.

Dane z różnych źródeł porównujesz ze sobą. Jeśli matka, wychowawczyni i twoja obserwacja opisują to samo zachowanie inaczej, to nie błąd, tylko materiał do analizy. Zapisuj, skąd pochodzi każda informacja, żeby w opisie przypadku móc ją przywołać.

Zgody, dane wrażliwe i dostęp do dokumentacji

Studium indywidualnego przypadku dotyczy często dziecka albo osoby w trudnej sytuacji. Informacje o zdrowiu dziecka albo członków rodziny, np. o diagnozie z opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej, niepełnosprawności czy uzależnieniu od alkoholu, to dane dotyczące zdrowia (art. 4 pkt 15 RODO). Razem z danymi o pochodzeniu etnicznym, przekonaniach religijnych czy seksualności należą do szczególnych kategorii danych osobowych, których przetwarzanie jest co do zasady zakazane (art. 9 ust. 1), chyba że zachodzi jeden z wyjątków z art. 9 ust. 2. Osobno chronione są dane o naruszeniach prawa, np. o przemocy w rodzinie (art. 10). Który wyjątek ma zastosowanie i czy wolno ci zbierać takie dane, decyduje uczelnia, a nie ty, więc zapytaj promotora albo inspektora ochrony danych (IOD). Opis sytuacji rodziny często zawiera takie informacje. Tego, czego nie potrzebujesz do odpowiedzi na problem badawczy, nie zbieraj.

Jeśli przypadkiem jest dziecko, zgodę na jego udział wyrażają rodzice lub opiekun prawny, a na wielu uczelniach od określonego wieku także samo dziecko. Dziecku w każdym wieku wyjaśnij badanie prostymi słowami i przerwij, jeśli nie chce w nim uczestniczyć. Na niektórych uczelniach badania z udziałem małoletnich wymagają opinii komisji etyki badań naukowych; przykład takiego regulaminu omawia poradnik o badaniach jakościowych. Sprawdź też standardy ochrony małoletnich obowiązujące w szkole lub placówce, w której prowadzisz badanie.

Dokumentacja szkoły, poradni czy ośrodka pomocy społecznej nie staje się materiałem do pracy tylko dlatego, że widzisz ją na praktykach. Korzystać z niej możesz wyłącznie za zgodą instytucji i w zakresie, na jaki pozwalają jej zasady i przepisy. Część informacji objęta jest tajemnicą zawodową, np. pracownika socjalnego (art. 119 ust. 2 pkt 5 ustawy o pomocy społecznej) albo psychologa, więc instytucja może je udostępnić tylko w granicach prawa, często dopiero za zgodą osoby, której dotyczą, albo jej rodziców. Uzgodnij na piśmie, z których dokumentów skorzystasz i w jakiej formie, a do notatek przepisuj tylko to, czego potrzebujesz, bez danych identyfikujących.

Jak przeprowadzić studium przypadku krok po kroku

1. 1

   Określ przypadek i jego granice

   Kogo lub co badasz, w jakim miejscu i w jakim okresie. Granice przypadku wyznaczają, które dane są potrzebne, a które nie.
2. 2

   Sformułuj problem badawczy

   Czego chcesz się dowiedzieć o tym przypadku? Do studium przypadku pasują zwykle pytania „jak?” i „dlaczego?”.
3. 3

   Uzyskaj zgody

   Instytucji i uczestników, a w przypadku dziecka rodziców lub opiekunów i samego dziecka. Sprawdź, czy potrzebna jest opinia komisji etyki.
4. 4

   Zaplanuj źródła danych

   Które wywiady, obserwacje i dokumenty odpowiedzą na które pytania. Przygotuj dyspozycje do wywiadów i arkusz obserwacji.
5. 5

   Zbieraj dane i prowadź dziennik badań

   Notuj daty, źródła i swoje decyzje. Pseudonimy nadawaj od pierwszej notatki.
6. 6

   Analizuj na bieżąco

   Porównuj źródła, koduj transkrypcje i notatki, szukaj informacji, które przeczą twojej interpretacji.
7. 7

   Opisz przypadek i pokaż opis promotorowi

   Uzgodnij z promotorem strukturę opisu, zanim napiszesz całość.

Wywiady w studium przypadku bywają długie, a wracasz do nich wiele razy, porównując je z obserwacjami i dokumentami, więc zaplanuj czas na ich przepisanie i nadaj mówcom pseudonimy już w transkrypcji. Gdzie przechowywać nagrania i czy wolno ci użyć narzędzia online, ustal z promotorem i IOD, zanim zaczniesz nagrywać, zwłaszcza gdy rozmowy dotyczą dziecka albo zawierają dane szczególnej kategorii. Zasady transkrypcji i to, co sprawdzić przed przesłaniem nagrań do takiego narzędzia, opisuje poradnik o badaniach jakościowych.

Jak napisać studium przypadku

Opis studium przypadku zawiera zwykle charakterystykę przypadku i jego kontekstu, sposób zbierania danych, analizę i wnioski. W studium indywidualnego przypadku popularny jest schemat, który znajdziesz np. w arkuszu analizy przypadku dla studentów na praktykach, opracowanym na podstawie materiałów CODN dla nauczycieli:

• Identyfikacja problemu: nazwij problem, opisz osobę i objawy, uzasadnij, dlaczego zwrócił twoją uwagę.
• Geneza i dynamika zjawiska: możliwe przyczyny na podstawie obserwacji, wywiadów i dokumentów oraz to, jak problem zmieniał się w czasie.
• Znaczenie problemu: co oznacza dla funkcjonowania osoby w świetle wybranej teorii.
• Prognoza: negatywna, gdy nic się nie zmieni, i pozytywna, po wdrożeniu oddziaływań.
• Propozycje rozwiązania: cele i plan oddziaływań, czyli kto, kiedy i w jaki sposób je prowadzi.
• Wdrażanie oddziaływań i ich efekty: przebieg działań i porównanie efektów z prognozą pozytywną.

Jeśli studium pełni tylko funkcję diagnostyczną, może kończyć się na propozycjach rozwiązania. W pracy badawczej ważne jest też to, czego schemat nie wymaga wprost: oddziel fakty od interpretacji, przy każdej informacji podaj źródło i opisz ograniczenia, czyli czego nie wiesz i czyj punkt widzenia jest słabo reprezentowany.

Anonimowość w studium jednego przypadku

W badaniu jednego przypadku pełna anonimowość jest trudna. Nawet bez imion i nazw szkoła, nauczyciele czy sąsiedzi mogą rozpoznać ucznia po połączeniu kilku szczegółów: klasie, przeprowadzce, liczbie rodzeństwa, nietypowym zdarzeniu. Dlatego pisz raczej o poufności niż o anonimowości. Dane spseudonimizowane, które da się przypisać osobie za pomocą dodatkowych informacji, nadal są danymi osobowymi (motyw 26 RODO).

• Zmień nieistotne szczegóły, np. porę roku albo liczbę rodzeństwa, jeśli nie mają znaczenia dla analizy, i napisz w rozdziale metodologicznym, że część szczegółów zmieniono.
• Uogólniaj: „szkoła podstawowa w średnim mieście” zamiast nazwy, „kilka miesięcy” zamiast daty.
• Pomijaj informacje, które nie są potrzebne do odpowiedzi na problem badawczy, zwłaszcza o zdrowiu.
• Zapytaj uczestników: pokaż opis osobom, których dotyczy, albo rodzicom dziecka i zapytaj, czy coś pozwala je rozpoznać.
• Nie dołączaj do aneksu pełnych transkrypcji ani dokumentów, jeśli uczelnia tego nie wymaga. Pamiętaj, że pracę czytają też recenzent i komisja.

Jeśli mimo to przypadek pozostaje rozpoznawalny, np. bo w okolicy jest tylko jedna taka placówka, porozmawiaj z promotorem o zmianie zakresu albo o pominięciu części opisu.

Czego uczy jeden przypadek: uogólnianie wniosków

Z jednego przypadku nie uogólnisz wyników na populację tak, jak z próby losowej. Yin pisze w zamian o generalizacji analitycznej: wyniki odnosisz do teorii, którą przypadek pozwala sprawdzić, poszerzyć albo podważyć, a nie do liczby podobnych osób. Stake przypomina, że w studium autotelicznym wartością jest zrozumienie samego przypadku.

W zakończeniu pracy napisz więc, czego ten przypadek uczy, w jakich warunkach wnioski mogą się sprawdzić gdzie indziej i jakie pytania warto zadać w dalszych badaniach. W studium indywidualnego przypadku dodaj, które propozycje mogą się przydać w pracy z innymi dziećmi w podobnej sytuacji, bez twierdzenia, że zadziałają u każdego. Porównanie kilku przypadków daje mocniejsze podstawy niż jeden, ale wymaga więcej czasu i zgód, więc zakres uzgodnij z promotorem, zanim zaczniesz zbierać dane.