Skala Likerta: przykłady, pytania i analiza wyników

Skala Likerta to sposób mierzenia postaw i opinii w kwestionariuszu ankiety: respondent ocenia kilka stwierdzeń, zaznaczając, w jakim stopniu się z nimi zgadza, np. od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”. Odpowiedzi na wszystkie stwierdzenia sumuje się albo uśrednia w jeden wynik, który pokazuje postawę danej osoby.

Czym jest skala Likerta?

Skala nosi nazwisko amerykańskiego psychologa Rensisa Likerta, który opisał ją w 1932 r. w pracy A Technique for the Measurement of Attitudes (Archives of Psychology, nr 140). Szukał prostszego sposobu mierzenia postaw niż metoda Louisa L. Thurstone’a, w której stwierdzenia musieli najpierw ocenić sędziowie.

Część stwierdzeń w jego kwestionariuszu miała pięć możliwych odpowiedzi: od „zdecydowanie aprobuję” do „zdecydowanie nie aprobuję”, z odpowiedzią „niezdecydowany” pośrodku (ang. strongly approve, undecided, strongly disapprove). Likert przypisał tym odpowiedziom wartości od 1 do 5 i zsumował je dla każdej osoby. Ten prosty sposób liczenia dał niemal takie same wyniki jak bardziej pracochłonna metoda, którą sprawdzał wcześniej.

Po polsku skalę Likerta omawia m.in. Earl Babbie w rozdziale o indeksach, skalach i typologiach (Badania społeczne w praktyce, PWN 2003; w 2024 r. ukazało się wydanie drugie). W pracy licencjackiej skala jest zwykle częścią kwestionariusza ankiety: ankieta to technika, kwestionariusz to narzędzie, a skala to zestaw pytań w tym narzędziu, jak wyjaśnia poradnik o metodach badawczych.

Skala Likerta mówi, w jakim stopniu badani się z czymś zgadzają, a nie dlaczego. Pasuje do pytań „w jakim stopniu?” i do porównań grup, a w hipotezie badawczej bywa wskaźnikiem zmiennej, np. oceny albo postawy.

Pojedyncze stwierdzenie a skala Likerta

• Pozycja typu Likerta to jedno stwierdzenie z odpowiedziami od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”, np. „Rodzice moich uczniów odpowiadają na moje wiadomości”.
• Skala Likerta to kilka takich stwierdzeń, które mierzą tę samą postawę i których odpowiedzi łączy się w jeden wynik.

Gdy kwestionariusz zapowiada „skalę Likerta od 1 do 5”, chodzi często tylko o format odpowiedzi. Rozróżnienie ma znaczenie dla analizy: pojedyncze stwierdzenie opisujesz osobno, a wynik skali liczysz tylko wtedy, gdy stwierdzenia rzeczywiście mierzą to samo. Postawę mierzy się zwykle kilkoma stwierdzeniami, a nie jednym, bo pojedyncza odpowiedź zależy też od tego, jak ktoś zrozumiał akurat to zdanie.

5 czy 7 punktów? Środek skali i „trudno powiedzieć”

Likert używał pięciu odpowiedzi. Susan Jamieson (2004) pisze, że typowa skala ma pięć kategorii, choć są też argumenty za siedmioma albo za parzystą liczbą odpowiedzi. Żaden format nie jest lepszy w ogóle: wybór zależy od badanych, tematu i tego, jak drobne różnice chcesz uchwycić.

Najwięcej dyskusji budzi środek skali. Pozwala osobom naprawdę neutralnym to wyrazić, ale wybierają go też ci, którzy nie mają zdania, nie zrozumieli stwierdzenia albo nie chcą się wypowiadać na drażliwy temat. W polskich ankietach środek bywa podpisany „trudno powiedzieć”, co miesza neutralność z brakiem zdania. Lepiej opisać go jako „ani się zgadzam, ani się nie zgadzam”, a jeśli brak zdania jest możliwy, dodać „trudno powiedzieć” albo „nie wiem” jako osobną odpowiedź poza skalą i nie wliczać jej do wyniku.

Wszystkie stwierdzenia skali powinny mieć tę samą liczbę odpowiedzi i te same opisy. Opisz słownie każdy punkt, a nie tylko krańce, chyba że korzystasz z gotowej skali, która opisuje tylko krańce. Popularny układ pięciu odpowiedzi to: zdecydowanie się nie zgadzam, raczej się nie zgadzam, ani się zgadzam, ani się nie zgadzam, raczej się zgadzam, zdecydowanie się zgadzam. Wybór uzasadnij w rozdziale metodologicznym i uzgodnij z promotorem.

Jak ułożyć stwierdzenia do kwestionariusza ankiety

Zanim zaczniesz pisać stwierdzenia, zapisz jednym zdaniem, jaką postawę albo ocenę chcesz zmierzyć.

1. 1

   Poszukaj gotowej skali

   Skala opublikowana i sprawdzona w badaniach oszczędza pracy i pozwala porównać wyniki. Podaj jej źródło. Jeśli istnieje tylko w innym języku, samo przetłumaczenie nie wystarczy: polska wersja wymaga adaptacji i sprawdzenia.
2. 2

   Pilnuj jednej postawy

   Przy każdym stwierdzeniu zapytaj, czy na pewno mierzy postawę z twojej definicji. Stwierdzenie o czymś innym zniekształci wynik.
3. 3

   Jedna myśl w jednym stwierdzeniu

   „Zebrania z rodzicami są potrzebne i dobrze zorganizowane” to dwa stwierdzenia: kto zgadza się tylko z jednym, nie wie, co zaznaczyć.
4. 4

   Unikaj podwójnych przeczeń i słów absolutnych

   „Nie jest prawdą, że rodzice nie odpowiadają” w połączeniu z odpowiedzią „nie zgadzam się” trudno zrozumieć. Przy „zawsze” i „nigdy” prawie nikt nie może się zgodzić.
5. 5

   Dodaj kilka stwierdzeń odwróconych

   Sformułuj część stwierdzeń w przeciwnym kierunku, np. „Trudno mi porozumieć się z rodzicami moich uczniów”. Ograniczają wpływ skłonności do potakiwania, czyli zaznaczania zgody bez względu na treść. Zapisz je w kluczu kodowym.
6. 6

   Sprawdź kwestionariusz w badaniu pilotażowym

   Daj go kilku osobom z badanej grupy spoza próby i zapytaj, jak rozumieją każde stwierdzenie. Stwierdzenie, przy którym prawie wszyscy zaznaczają to samo albo wybierają środek, wymaga poprawy.

Kwestionariusz online może zbierać dane osobowe, zwłaszcza gdy metryczka w małej grupie pozwala rozpoznać osobę. Korzystaj z narzędzia do ankiet, na które pozwala twoja uczelnia, i napisz we wstępie kwestionariusza, do czego posłużą odpowiedzi.

Skala porządkowa czy przedziałowa? Spór o średnią

Odpowiedzi na pojedyncze stwierdzenie mają porządek: „raczej się zgadzam” to więcej zgody niż „ani się zgadzam, ani się nie zgadzam”. Nic jednak nie gwarantuje, że odstępy między odpowiedziami są równe. Tak działa skala porządkowa. Stąd trwający od dawna spór o to, jakie obliczenia są dozwolone.

Susan Jamieson w krótkim tekście w Medical Education (2004) zajmuje stanowisko ścisłe: odpowiedzi na skali Likerta są porządkowe, więc średnia i odchylenie standardowe są nieodpowiednie. Dane opisuje się medianą lub dominantą oraz rozkładem odpowiedzi, a do wnioskowania używa testów nieparametrycznych, takich jak chi-kwadrat, rho Spearmana czy test U Manna-Whitneya. Jamieson zauważa też, że wielu autorów liczy średnie, nie pisząc, że zakłada równe odstępy, i nie uzasadniając tego.

Geoff Norman (2010) w Advances in Health Sciences Education twierdzi odwrotnie. Powołuje się na badania sięgające lat 30. XX w., które pokazują, że metody parametryczne, takie jak analiza wariancji, regresja i korelacja, są odporne na naruszenia swoich założeń, także przy danych ze skal Likerta. Według niego można ich używać bez obawy o „złą odpowiedź”.

W pracy dyplomowej rozróżnij dwa przypadki. Pojedyncze stwierdzenie traktuj jako porządkowe: opisz je rozkładem odpowiedzi i medianą. Wynik skali, czyli suma albo średnia kilku stwierdzeń, przyjmuje znacznie więcej wartości i często traktuje się go jak zmienną przedziałową. To jednak założenie, które trzeba zapisać i uzasadnić źródłem. Jeśli masz wątpliwości, podaj medianę obok średniej albo sprawdź, czy test nieparametryczny prowadzi do tego samego wniosku, i ustal podejście z promotorem.

Jak analizować skalę Likerta

Analiza idzie od pojedynczych stwierdzeń do wyniku skali:

• Rozkład odpowiedzi. Dla każdego stwierdzenia podaj liczbę i odsetek osób przy każdej odpowiedzi. Dobrze pokazuje to skumulowany wykres słupkowy.
• Mediana. Zakłada tylko porządek odpowiedzi, więc to najbezpieczniejsza miara tendencji centralnej dla pojedynczego stwierdzenia.
• Odwrócenie. Przed obliczeniem wyniku przekoduj stwierdzenia odwrócone: na skali pięciopunktowej 1 zmienia się w 5, 2 w 4, a 3 zostaje 3.
• Zgodność wewnętrzna. Sprawdź, czy stwierdzenia zmieniają się razem, jak powinny stwierdzenia mierzące to samo. Zwykle służy do tego współczynnik alfa, który Lee J. Cronbach opisał w 1951 r. w czasopiśmie Psychometrika. Wartość uznawana za wystarczającą różni się między autorami i zależy od celu, więc przyjmij tę z podręcznika, z którego korzystasz, i podaj go. Sama wysoka alfa nie dowodzi, że skala mierzy jedną postawę: Tavakol i Dennick (2011) przypominają, że skala o kilku wymiarach nie musi mieć niższej alfy, a alfa rośnie wraz z liczbą stwierdzeń. Wymiary sprawdza się analizą czynnikową; czy jest potrzebna w twojej pracy, ustal z promotorem.
• Wynik skali. Zsumuj stwierdzenia albo policz ich średnią, która mieści się w zakresie odpowiedzi i łatwiej ją odczytać. Z góry ustal, co zrobisz z brakami odpowiedzi i z „trudno powiedzieć”.
• Porównania. Wynikiem skali możesz porównywać grupy albo szukać związku z inną zmienną. Wybór testu zależy od tego, jak traktujesz poziom pomiaru, a wnioskowanie o populacji zakłada losowy dobór próby (więcej w części o hipotezie zerowej).

Rozkłady i wyniki policzysz w arkuszu kalkulacyjnym, a alfę i testy w programie statystycznym, do którego dostęp daje uczelnia.

Przykład fikcyjny: skala oceny współpracy z rodzicami

Zuzanna pisze fikcyjną pracę licencjacką o współpracy wychowawców klas IV–VIII z rodzicami uczniów. Wskaźnikiem zmiennej zależnej w jej hipotezie jest suma odpowiedzi na pięć stwierdzeń, a kwestionariusz ankiety wypełniło 46 wychowawców. Tak wygląda jej skala:

Bez odwrócenia ta osoba miałaby sumę 16, bliżej środka skali, choć każda z jej pięciu odpowiedzi wyraża dobrą ocenę współpracy. Wyniki obu grup Zuzanna opisuje medianą i średnią, a test, jeśli go liczy, wybiera z promotorem. Wychowawców dobrano nielosowo, więc wynik opisuje tylko 46 badanych.

Wywiady po ankiecie: skąd biorą się odpowiedzi

Skala Likerta mówi, w jakim stopniu badani się zgadzają, ale nie wyjaśnia dlaczego. Tę lukę wypełnia kilka wywiadów po ankiecie. Danuta Urbaniak-Zając (Przegląd Badań Edukacyjnych, 2018) opisuje badanie absolwentów pedagogiki: w ankiecie 85,5% respondentów zdecydowanie zaakceptowało lub zaakceptowało twierdzenie „w mojej pracy wszyscy muszą się stale doskonalić”, ale dopiero swobodne wywiady pozwoliły zrozumieć, z czego wynika waga doskonalenia i co je ogranicza.

Wywiady zaplanuj razem z kwestionariuszem: w ostatnim, dobrowolnym pytaniu poproś o kontakt osoby, które zgodzą się na rozmowę, i zapowiedz to we wstępie. Rozmawiaj z osobami o różnych wynikach skali albo zapytaj, co kryje się za często wybieranym środkiem. Możesz też odczytać rozmówcy stwierdzenie i zapytać, o czym myślał, gdy odpowiadał. Jeśli wywiady dotyczą tego samego problemu co skala i porównujesz wyniki, stosujesz triangulację.

Nagrywaj tylko za wiedzą i zgodą rozmówcy, sprzętem albo aplikacją, na które pozwala uczelnia: wiele uczelni określa, czym wolno nagrywać wywiady z danymi osobowymi, a niektóre nie dopuszczają ani dyktafonu w telefonie, ani zewnętrznych aplikacji. Najpierw sprawdź zasady swojej uczelni: głos pozwala zidentyfikować rozmówcę, a Spirelight nie oferuje umowy powierzenia przetwarzania danych. Jeśli uczelnia na to pozwala, możesz zrobić transkrypcję wywiadów po ankiecie w Spirelight: dostajesz wersję roboczą z podziałem na mówców i znacznikiem czasu przy każdej wypowiedzi, poprawiasz ją, słuchając nagrania, a potem zestawiasz każdy wywiad z odpowiedziami tej samej osoby w kwestionariuszu.

Najczęstsze błędy przy skali Likerta

• Skala z jednego stwierdzenia. Jedno stwierdzenie nie daje wyniku skali; opisz je osobno.
• Zmiana formatu w trakcie kwestionariusza. Pięć punktów tu, siedem tam albo inne opisy odpowiedzi: stwierdzeń nie da się wtedy porównać ani zsumować.
• „Trudno powiedzieć” jako środek skali. Zakodowana jako 3, ta odpowiedź zawyża środek i zniekształca wynik.
• Nieprzekodowane stwierdzenia odwrócone. Wynik miesza wtedy zgodę i niezgodę z tą samą postawą.
• Sumowanie bez sprawdzenia zgodności. Policz alfę Cronbacha, zanim zbudujesz wynik skali.
• Alfa jako dowód jednej postawy. Wysoka alfa mówi, że stwierdzenia zmieniają się razem, ale nie dowodzi, że mierzą jedną postawę.
• Średnie bez komentarza. Napisz, jak traktujesz poziom pomiaru, i uzasadnij to.
• Wnioski ponad próbę. Kwestionariusz wypełniony w kilku szkołach opisuje tych respondentów, a nie „wszystkich nauczycieli”.